Here’s an excerpt:

The concert hall at the Syndey Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 13 000 times in 2011. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 5 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

ես, Հասմիկը, Վահեն

«Слово անձրև что означает по грузински?»,- հարցնում եմ Ալեքսին: «Дрочить. а по армянски?»: «Дождь. Значит, когда дождь идет небо дрочит на нас»: Սա եղավ կովկասյան ինքնության ևս մի հայտնագործություն՝ երկու լեզուների համագործակցությունից ստեղծվեց անձրևի իրական պատճառը: Եվ երբ երեկոյան գրող և ինտելեկտուալ թամադա Զուրաբ Կարոմիձեն ինձ հանձնեց սերտեֆիկատ «Կովկասյան գրականության մեջ ունեցած ներդրման համար» ու նույնիսկ Վահե Բուդումյանի անգլերեն ընթերցած պատմվածքիս հատվածի վերաբերյալ այնպիսի գովեստներ շռայլեց, որի մի տոկսին էլ Երևանում չէի արժանացել, հակառակը ավելի շատ լսել էի՝ Վահան ջան էս ինչ ապուշություն ես գրել, ես ինձ սերտեֆիկատին լրիվ արժանի համարեցի. փաստորեն Սայաթ Նովա էլ դարձա:

Բայց Զուրաբը նաև ասաց՝ ոչ Վահան, սխալ ես, միայն լեզուն չի ինքնությունը, այնուամենայնիվ կա կովկասյան ինքնություն: Գուցե: Ես մի օր ուշ էի հասել ու չէի հասցնել մասնակցել առավոտյան բաղնիքին, ուր կովկասյան ժողովուրդների գրողները ՝ հայերը, ադրբեջանցիները և վրացիները ինքնության մկրտություն էին անցել ադրբեջանցի քիսաչիի ձեռքից:

Ֆեստիվալ Թիֆլիսում՝ «Կովկասյան ինքնությունը և գրականությունը», կազմակերպիչ «Սիեստա» հրատաարակչություն, Հայաստանից՝ ես, Վահե Բուդումյանը ու Հասմիկ Սիմոնյանը: «Կետևան, ես միայն հայերեն ելույթ կունենամ», «ձեզ համար մենք կբերենք հայերենի թարգմանիչ»,-ֆեյսբուքյան նամակով ընդառաջեց բարեհամբույր Կետին ու նոյեմբերի 10-ին ժամը երեքի կողմերը շնորհակալություն հայտնեցի թարգմանիչ Զոյային հրավիրելու համար՝ «քանի որ ինքնության վերաբերյալ միայն հայերեն պետք է խոսել, քանի որ իմ միակ ինքնությունը հայերենն է, ինչպես պապո Կառլոն Բուրատինոյին փայտից է սարքել, այնպես էլ ինձ հայերենից են սարքել: Եվս մի ինքնության խնդիր: Նաև ես գալիս եմ Թուրքիայից, գնացել էի համշենցիների մասին ակնարկներ գրելու, ուրեմն համշենցիները երեք խմբի են բաժանվում՝ քրիստոնյա, որոնք բնակվում են Աբխազիայում և Կրասնոդարում, հայ են և մյուս երկու խումբը Թուրքիայում են բնակվում՝ մուսուլման համշենցիները՝ մի մասը հայախոս՝ համշենի բարբառով են խոսում, մյուս մասը՝ թրքախոս, այսինքն և թրքախոս են և մուսուլման, բայց իրենց համշենցի են անվանում: Հայախոս մուսուլման համշենցիների հետ շփումները նորմալ էր և հանգիստ նյութեր հավաքեցի, իսկ թուրքախոսների շրջանում հնարավոր չեղավ նյութ հավաքել: Ես խնդրեցի մի թրքախոս համշենցի լրագրողի, ով երկու գիրք է գրել համշենցիների վերաբերյալ ինձ ծանոթացնի հացթուխ արհեստավորի հետ, համշենցիները հայտնի են որպես հացթուխներ: Նա ասաց չարժի, եթե իմանան որ Հայաստանից եք կարող է լուրջ պրոբլեմներ առաջանան, լավ, ասում եմ, գուցե փորձենք: «Գիտեք,-ասում է նա,- ես մի հոդված էի գրել հարցականով՝ «արդյո՞ք համշենցիները հայեր են եղել», տպվելուց հետո ինձ սպառնալիքներ տեղացին, ես շատ վախեցած էի, նույնիսկ ասեցի որ եթե ինձ բան պատահի ուրեմն էդ հոդվածի համար է: Ինձ գտնելը շատ հեշտ է, ինչպես սպանեցին Հրանտ Դինքին, նույնը ինձ էլ կարող են անել»: Մի ծեր գյուղացի էլ ինձ տեսնելով ուրախ մոտեցավ՝ «չասես թե մենք ծանոթ չենք, քո դեմքը ինձ շատ ծանոթ է», «դժվար,-ասեցի,- ես Հայաստանից եմ»: Գյուղացին շոււռ եկավ ու տուն մտավ: Վահեն նոր ասաց՝ «Մշակութային ինքնության ձևակերպումը ենթադրում ա նաև «Ուրիշի» ու «Նման»-ի ձևակերպում, որ ինքության մասին մտածելն ու գրելը կապված ա վախի հետ` հնարավոր ա հայտնաբերել, որ ասենք հարևանիդ համար դու ես «Ուրիշ»-ը»: Եվ ինչպես ձևակերպվեց(կարծեմ Զուրաբը ասեց) без другого нет меня -առանց ուրիշի ես չկամ, այդպես էլ առանց թուրքերի ատելության ես չկամ՝ հայկական ինքնությունը չկա, իմ ինքնությունը ձևավորեց հայերի նկատմամբ ատելությունը, ես գնացել էի որպես լրագրող նյութ անելու, բայց ինձ ընդունում են որպես հայ և այդ ատելությունը ձևավորում է իմ հայ ինքնությունը»:

Կոկվկասյան ինքնություն. երբ կոնֆերասնի ժամանակ ծխում են ցուրտ դահլիճում

Ադրբեջանցի բանաստեղծուհի Ռաբիգա Նազիմգիզին իմ մեջ տեսավ Ղարաբաղը իր ձեռքից խլող ագրեսորին ու կատարեց հայկական պատվիրակությանը տեղը դնելու իր պարտքը՝ «Հարևանը յուրցնում է հարևանի մշակույթը…» (ի՞նչ նկատի ուներ, արդյո՞ք, որ համշենցիներին յուրացնում են հայերը, եսիմ): Մոդերատորը ընդհատեց, փորձեց նրա վրդովմունքը մեղմել, բայց Ռաբիգան չէր կարող զիջել ադրբեջանական դիրքերը միջազգային ասպարեզում՝ «մինչև այս երիտասարդի հայտնվելը, ամեն ինչ լավ էր մենք խաղաղ ու համերաշխ քննարկում էինք կովկասյան մեր ընդհանուր ինքնության խնդիրները( ընդհանուր խոհանոց, երաժշտություն), նա եկավ և շատ վտանգավոր բան ասաց՝ ատելության վերաբերյալ, հաշվի չառնելով, որ մենք ունենք թուրքական արմատներ և հիմա կոնֆլիկտային իրավիճակ է»:

Երեկոյան Ռաբիգային աներեսաբար մեկնեցի բաժակս և նրա մեջ Ղարաբաղը հետ ստանալու պահանջը զիջեց բարեկրթությանը ու թեև մռայլ, հայացքը խոնարհած, որ չտեսնի ագրեսորի արյունարբու աչքերը, այնուամենայնիվ չխկացրեց:

«Նախաճաշին ադրբեջանցիներին բարևեցի, մեկը հազիվ գլխով արեց, մյուսը ընդհանրապես չշարժվեց»,- պատմում եմ հաջորդ օրը Հասմիկին ու Վահեին: «Բա ինձ, մինչև երեկ էդ պամտությունը Ռաբիգան հետս անկեղծացել էր, կյանքը պատմեց, որ բաժանվել ա ամուսնուց, մենակով երեխային ա մեծացնում, իսկ հիմա հետս չի շփվում ընդհանրապես»,-ասում ա Հասմիկը: Ուրեմն փչացրի հայ-ադրբեջանական իդիլիան: Հաջորդ հանդիպմանը Հասմիկը նվեր չի տանի իր ադրբեջանուհի ընկերուհուն, ինչպես մի թիֆիսյան սեմինարի հայ լրագրողն էր հայկական սիգարետ նվեր տանում ադրբեջանցի կոլեգային:

Բայց ես իմ ինքնությունը կրկին գտա, երբ գրական կաֆեում ադրբեջաներեն-վրացերեն թարգմանիչ ադրբեջանցի Օկտար Կազումովին դաշնամուր էր նվագում ու ադրբեջանուհի բանաստեղծուհիները երգում էին՝ ջու-ջու-ջուջալարի: Ես սպասում էի որ դռները կբացվեն ու Նու Պագադին վանդակի մեջ թռչկոտելով կհայտնվի: Բայց Նու Պագադին չեկավ. խեղճ վոլկը սովետական ինքնությունն էր, էլ ոնց գար, եթե սովետը էլ չկա:

Կովկասյան ինքնության որոնումը մեզ տարավ Օկուպացիայի թանգարանը, որտեղ էլի մեր սովետական անցյալն էր մի տարբերությամբ. 37թվի բռնությունների վկայությունները դրված են 2008-ի ռուս-վրացական պատերազմի կադրերի կողքը: Պարզ ա, Սահակաշվիլին իր ցխինվալյան անհաջողությունն է ծածկում 37-ով` շահարկելով ստալինյան զոհերի արյունը, յանիմ՝ տեսեք, ես Ցխինվալի չեմ մտել, օսերին ու աբխազներին էլ չէի ուզում կզցնել, համ 37թվի կոնցլագերները համ Գորին ռմբակոծողը նույն կայսրությունն ա:

я, Асмик, Ваге(фото-издателство "Сиеста")

«Что по-грузински означает «андзрев?», – спрашиваю у Алекса. «Дрочить, а по-армянски?». «Дождь. Значит, когда идет дождь, небо дрочит на нас».  Это стало еще одним проявлением кавказской идентичности – из сотрудничества двух языков создалась истинная причина дождя. И когда вечером писатель и интеллектуальный тамада Зураб Коромидзе вручил мне сертификат «За вклад, внесенный в кавказскую литературу» и рассыпал такие хвалебные слова в адрес переведенной на английский моей новеллы, одного процента которых я не удостаивался в Ереване,-чаще мне приходилось слышать – Ваан-джан, что за чушь ты написал?», что я почувствовал себя действительно достойным этого сертификата.  Фактически, я стал Саят-Новой.

Но при этом Зураб сказал – нет, Ваан, ты неправ, не только язык подтверждает идентичность, так или иначе существует кавказская идентичность. Возможно, я опоздал на конференцию и не принял участие в утренней бане, в которой писатели – армяне, грузины и азербайджанцы приняли крещение на идентичность из рук азербайджанского кисачи.

Фестиваль в Тбилиси – Кавказская идентичность и литература. Организатор издельство «Фиеста». Из Армении – я, Ваге Будумян и Асмик Симонян. «Кетеван, я буду выступать на армянском», «Мы предоставим вам переводчика с армянского»,- в фейсбуковском письме любезно согласилась Кети. И 10 ноября в районе трех часов поблагодарил за приглашение переводчика Зою «поскольку для сохранения идентичности следует говорить только по-армянски, поскольку моя единственная идентичность – это армянский язык, как папа Карло сделал Буратино из полена, так и меня сделали из армянского языка.

Еще одна проблема идентичности. Я ехал из Турции, куда ездил писать очерки о амшенцах. Значит, амшенцы делятся на три группы – христиане, живущие в Абхазии и Краснодаре и являющиеся армянами. Остальные две группы живут в Турции- амшенцы – мусульмане, часть из которых говорит по-армянски на амшенском наречии, а другая часть – на турецком, то есть они мусульмане, говорящие по-турецки, но считают себя амшенцами.  Мы нормально общались с амшенцами- мусульманами, говорящими по-армянски и я спокойно собрал материал, а вот в той части, где жили говорящие по-турецки, материал собрать не удалось.  Я попросил одного амшенца – журналиста, говорящего по-турецки, написавшего две книги о амшенцах, познакомить меня с пекарем. Амшенцы славятся своим искусством выпечки хлеба. Он ответил – не стоит, если узнают, что вы из Армении, могут возникнуть серьезные проблемы. Ну хотя бы попытаемся. «Знаете, – ответил он, – я написал одну статью, где поставил вопрос – а были ли амшенцы армянами? После публикации в мой адрес посыпались угрозы, я был очень напуган, даже сказал, что если со мной что-то случиться, то это из-за этой статьи. Найти меня очень легко, меня могли убить точно так же, как убили Гранта Динка». Один пожилой крестьянин, увидев меня, приблизился ко мне с улыбкой и сказал – «не говори, что мы незнакомы, твое лицо мне очень знакомо». – «Вряд ли, – ответил я, – я из Армении». Крестьянин повернулся и вошел в дом. Ваге только что сказал – «формулировка культурной идентичности предполагает и формулировки «чужой» и «похожий», то есть думать и писать об идентичности связано со страхом. Можно внезапно выяснить, что, скажем,  для соседа именно ты являешься «чужим» . И как было сформировано (кажется, Зурабом) «без другого нет меня», так и без ненависти турок нет меня, нет моей армянской идентичности. «Моя мдентичность сформировалась благодаря ненависти турок к армянам, я ездил в качестве журналиста собирать материал, но меня принимают как армянина и эта ненависть формирует мою армянскую самобытность».

Кавказская идентичность. Когда во время конференция курят в холодном помещение

Азербайджанская поэтесса Рабига Назимзими увидела во мне агрессора, вырывающего из ее рук Карабах и выполнила свой долг по указыванию армянской делегации ее места – «сосед присваивает культуру соседа» (что она имела в виду? Армяне присваивают амшенцев? Не знаю). Модератор ее прервал, попытался смягчить ее возмущение, но Рабига не могла уступить азербайджанские позиции на международной арене – «до появления этого молодого человека все было хорошо, мы тихо и мирно обсуждали проблемы нашей общей кавказской идентичности (общую кухню, музыку), а он пришел и сказал очень опасную вещь о ненависти, не считаясь с тем, что у нас турецкие корни и сейчас в регионе налицо конфликтная ситуация».

Вечером я протянул Рабиге свою рюмку и в ней требование получить Карабах обратно уступило доброжелательности и, хотя и мрачно, потупив взгляд, чтобы не видеть налиты кровью глаза агрессора, тем не менее, она чокнулась со мной.

«За завтраком поздоровался с азербайджанцами, один еле кивнул в ответ, другой вообще не среагировал», – рассказываю на другой день Асмик и Ваге. «А вчера до той истории Рабига разоткровенничалась со мной, рассказала историю своей жизни, о том, что развелась с мужем, одна воспитывает ребенка, а теперь со мной вообще не общается», – сказала Асмик. Получается, я испортил армяно-азербайджанскую идиллию. Во время следующей встречи Асмик не повезет подарка своей азербайджанской подруге так, как во время одного семинара в Тбилиси один армянский журналист вез в армянские сигареты в подарок своему азербайджанскому коллеге. Но я вновь нашел свою идентичность, когда в литературном кафе переводчик с азербайджанского на грузинский азербайджанец Октар Казумов играл на пианино, а азербайджанские поэтессы пели «джу-джу-джуджалари». Я ожидал, что распахнутся двери и кудахтая в клетке появится Ну Погоди. Но он не пришел, бедный волк был советской иденичностью, Как ему было приходить, если СССР уже не существует?

Поиски кавказской идентичности увел нас в Музей оккупации, где опять представлено наше советское прошлое. Здесь свидетельства о репрессиях 1937 года лежали рядом с кадрами о русско-грузинской войне 2008 года. Ясно, что Саакашвили свою Цхинвальскую неудачу перекрывает 1937-м годом, спекулируя кровью жертв, мол, смотрите, я в Цхинвали не входил, я не хотел подчинить осетин и абхазцев, и концлагеря 1937 года и бомбежки Гори – дело рук одной империи.

Առաջին երկուսին դա հաջողվել է, երրորդը պայքարում է դրան հասնելու համար:

Այս երեք ուժերի մյուս ընդհանրությունը այն է, որ երկիրը վաճառելուն զուգընթաց ամենադաժան պայքարն են տարել այն հայրենակիցների դեմ ովքեր չեն կիսում իրենց հայացքները:

Բայց երկիր ծախելու ավանդույթը բարոյականության է դարձրել ու արդարացրել է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցին, մյուսները դարձել են նրա դրած կարգից օգտվողներ ու ուղղակի դարձել եկեղեցու քաղաքակնության հետևորդները:

1. Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցին

Միջնադարում Հայաստանին հասած երկու գլխավոր աղետները կապված են Հայաստանյայց եկեղեցու և նրա երեք կաթողիկոսների հետ:

Մեկը 1604-1605թթ. Շահ Աբասի կազմակերպած Հայաստանի տեղահանումն էր, երբ 300 հազար հայ քշվեց Պարսկաստան:

Պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին գրում է, որ այդ տեղհանաության պատճառը Դավիթ և Մելիքսեթ կաթողիկոսներն էին, ովքեր գնացին Շահ Աբասի մոտ, մատնեցին Հայաստանի բոլոր գաղտնիքները, դիրք ունեցող մարդկանց տեղերը, որ նրա միջոցով երրորդ կաթողիկոս Սրապիոնին հեռացնեն. ««Խորհուրդ արին, բայց ոչ տիրոջ միջոցով, ըստ գրվածի, ի կորուստ իրենց և ի կործանում և տապալում երկրի, ի բնավ ջնջում իրենց ազգի, քանզի որոշեցին իրենց միջև արված հաստատությամբ. Որպեսզի գնան Սպահան պարսից թագավորի մոտ»: Ապա նաև Մելքիսեթի մասին գրում է.«Շահին բերեց հայոց աշխարհը, ամբողջ երկիրը ավերեց, ծագեծագ անմարդաբնակ դարձրեց»: (Այս մասին ավելի մանրամասն տես`«Բենթլիի վկաները. ինչպես էին հայ կաթողիկոսները իրար «կոկորդ կրծում»:

Մյուս աղետը այս տեղհանաությունից վեց հարյուր տարի առաջ Անին ծախելն էր:

Պետրոս Գետադարձ կաթողիկոսը երեք անգամ Անին վաճառում է Բյուզանդական երեք տարբեր կայսրերին:

Առաջին անգամ Անին հանձնում է 1022թվին,  Տրապիզոնում հանդիպում է Բյուզանդիայի կայսր Բարսեղ (Վասիլ) Բ-ին ու ձևակերպում է Հովհաննես Սմբատ թագավորի կտակը, որ իր մահից հետո Անին անցնելու է Բյուզանդիային: Արիստակես Լաստիվերցին գրում է, որ այնտեղ Տրապիզոնում «գրվեց հայերի կորստյան կտակ-նամակը, որովհետև Հովհաննես Սմբատը պատվեր էր տվել հայրապետին թե գրություն գրիր և կտակ տուր թագավորին, որ իմ մահից հետո իմ քաղաքաներն ու ու երկիրը նրան եմ հանձնում որպես ժառանգություն»:

Հովհաննես Սմբատն էլ ինչ է թե թագը չանցնի իր եղբորը` Աշոտին, այն կտակում է Բյուզանդիային:

Ապա, Բյուզանդիայի կայսր Կոնստանտինը, ով ազգությամբ հայ էր, մահվանից առաջ կտակը հետ է վերադարձնում թագավորին հայ հոգևորական Կիրակոսի միջոցով, սակայն նա այն տեղ չի հասնում և ծախում է հաջորդ կայսրին: Լաստիվերցին գրում է. «Երբ մեծ Կոնստանդինը պառկած էր այն հիվանդությամբ որից և մեռավ հրաման տվեց մոտը եղածներին. «Դուրս եկեք փնտրեցեք մի մարդ հայոց աշխարհից և ում որ գտնեք բերե՛ք այստեղ »: Խնդրակները գնալով գտան Կիրակոս անունով մի երեցի, որը կաթողիկոսարանի հյուրընկալն էր, և բերին թագավորի մոտ: Թագավորը հայոց աշխարհի վերաբերյալ նամակը տվեց նրան ու ասաց. «Այս գրությունը տար և տուր հայոց թագավորին ու ասա՛  թե որովհետև բոլոր հողածինների նման մահվան հրավերը մեզ հասավ, ա՛ռ քո գրությունը և քո թագավորությունը տուր որդուդ, իսկ քո որդին իր որդիներին մինչև հավիտյան»: Եվ ինքը մահճում պառկած վախճանվեց: Իսկ Կիրակոսը նամակը պահեց իր մոտ մինչև Միխայիլի թագավորելը և նրան վաճառելով ստացավ շատ գանձեր: Ավա՜ղ այն ցավալի առևտրին որքան մարդկանց արյունապարտ դարձավ, ինչքա՜ն եկեղեցիներ ավերվեցին այդ վաճառքի պատճառով, քանի՜ գավառներ դարձան անմարդաբնակ ու ամայի, քանի՜ մեծանիստ ավաններ զրկվեցին բնակչությունից»:

Պատմաբան Բաբկեն Հարությունյանը գրում է, որ Կիրակոս երեցը Պետրոս Գետադարձի մարդն էր ու ամենայն հավանականությամբ հենց Պետրոսն է վաճառել կտակը Միքայել Դ Պափլագոն կայսրին:

Ուրեմն Պետրոսը երկրորդ անգամ է հանձնում Անին: Լաստիվերցին այդ վաճառքը բնութագրում է.«Այս վաճառքն ինձ ավելի անմարդկային է թվում, քան Հուդայինը»:

Կտակից քսան տարի անց Հովհաննես Սմբատի մահից հետո Բյուզանդիան արշավում է Անիի վրա տեր կանգնելու իր կտակին: Այդ ժամնակ Հայաստանի թագավոր է օծվում թագի օրինական ժառանգը` Աշոտ 4-րդի որդի Գագիկ 2-րդը:

Բյուզանդիան մի քանի անգամ փորձում է գրավել Անին, սակայն ուժեղ հակահարված ստանալով նահանջում է: Ի՞նչ անի-ի՞նչ չանի Կոստանդին 10-րդ Մոնոմախոս կայսրը, որոշում է ֆռցնել Գագիկին, մի կերպ բերել Կոնստանդնուպոլիս ու արգելափակել: Կայսրը խաչով ու ավետարանով երդվում է, թե պատրաստ է նրան թողնել Հայաստանը և հրավիրում իր մոտ հետևյալ նամակով. «Միայն քեզ տեսնելուց հետո թագավորությունդ կտամ քեզ և քո քաղաքին ու երկրին հավիտենական ժառանգ կհաստատեմ»: Բաբկեն Հարությունյանը գրում է, որ կայսրին այդ նենգությունը հուշած կլինի Պետրոս Գետադարձը:

Երկրին հաղթանակներ բերած Վահրամ Պահլավունի սպարապետը ու մյուս իշխանները Գագիկին համոզում են որ չգնա, որ դա ծուղակ է, բայց թագավորը նրանց չի լսում ու մեկնում է. «ենթարկվեց նենգավոր Սարգսի(Վեստ Սարգիս) սադրանքին`դուրս եկավ քաղաքից ու գնաց Հունաստան անդառնալի ուղևորությամբ»: Իսկ Անիի բանալիներն ու իշխանությունն էլ Գագիկը փոխանցում է  Պետրոս Գետադարձին: Մոնոմախոսը բնականաբար խոսքը չի պահում, Գագիկին արգելափակում է ուԱնին ուզում, փոխարենը խոստանալով այլ այլ տեղ մի տարածք: Գետադարձն էլ Սամոսատի բյուզանդական կառավարչի միջոցով կայսրին հայտնում է, որ Անին կհանձնի լավ գումարի դիմաց.«Հայտնիր թագավորին, թե փոխարենը ի՞նչ կտա մեզ հատուցում, եթե ես հանձնեմ նրան այս քաղաքն ու մյուս բերդերը» Այս լսելով թագավորը գանձերով ու ու իշխանությամբ գոհացնելով հայրապետին` տիրեց Անիին ու ամբողջ երկրին»(Լաստիվերցի):

Այսպես, Պետրոս Գետադարձը  երրորդ փորձից հետո Անին վերջնական վաճառում է  1045թվին:

Լաստիվերցին շեշտում է «Առնվեց Անին, բայց ոչ թե պատերազմական կարգով, այլ խաբեական խոսքերով»:

Անին հանձնելուց հետո հայկական զորամիավորումները առանց միջամտության սկսում են քայքայվել ու մի քանի տարի անց սելջուկյան արշավներին  անկարող են լինում դիմադրել:

Պետականության կորուստը Հայաստանը գլորեց ու հասցրեց 1915թ. ցեղասպանությանը:

Լաստիվերցին ներկայացնելով, թե ոնց է Պետրոս Գետադարձը երկիրը մի քանի անգամ վաճառքի հանում, որի արդյունքում ինչպես են ավերվում բնակավայրերը, այսուհանդերձ նրա հասցեին ոչ մի թթու խոսք չի ասում, հակառակը ներկայացնում է թե ինչպես նա հրաշք գործեց, երբ գետի մեջ մյուռոն լցրեց ու «հանկարծակի ճառագայթող լույսի ցնցուղներ դուրս ելան ջրից»: Այս հրաշքը այլ պատմիչներ ավելի են ճոխացնում ու ներկայացնում թե իբր Պետրոսը գետը հակառակ ուղղությամբ է հոսեցրել, այստեղից էլ նրա Գետադարձ անունը:

Բայց Լաստիվերցին հայհոյանքների տարափ է թափում  թոնդրակեցիների վրա, ովքեր ոչ երկիր են ծախել, ոչ էլ որևէ վնաս տվել, մենակ առաքելական եկեղեցու դավանանքը սկսել են չընդունել:

«Թոնդրակեցիների չար աղանդի մասին» գլխում Լաստիվերցին բերանը բացել ու լուտանքի հեղեղ է թափում ` «կեղծ», «խոսքերը ճարակում են քաղցկեղի նման», «վնասակար որոմ», «պիղծ», «շուն», Իսկ Թոնդրակ ավանը «սատանայի բնակարան», «գազանների որջ»:  Թե ի՞նչ են ասում թոնդրակեցիները, Լաստիվերցին շատ քիչ տեղեկություն է տալիս: Բայց այդ քչից էլ որոշ պատկերացում կազմում ես, այսպես.« Հայտնի է , որ Նիկիական կանոններում, գրված է` թեպետև մեկը չափազանց մեղավոր լինի. պետք է նրա խոստովանությունն ընդունել, տերունական մարմնի ու արյան հաղորդություն տալ նրան և պատարագներին ու քրիստոնեական բոլոր ծեսերին արժանացնել. Նա(թոնդրակյան եպիսկոպոս Հակոբոսը) այդ ամենը չէր էլ ուզում լսել, այլ այսպես էր ուսուցանում. Եթե մեղանչողը ինքը անձամբ չապաշխարեց, նրան ո՛չ մատաղները կօգնեն և ոչ էլ պատարագները, և իր կամարարներով անասունը առաջ բերելով` կանգնեցնում և հեգնելով ու ծաղրելով այսպես էին ասում. «Ա՜յ տառապյալ չորքոտանի՛, ասենք թե նա իր ժամանակին մեղք գործեց ու մեռավ, դո՞ւ ինչ մեղք ես գործել, որ նրա հետ մեռնում ես»:

Տրամաբանական է, եթե մեկը մեղք է գործել, էն խեղճ անմեղ ոչխարը խի պիտի մորթվի: Լավ, ասենք բանավեճ է կրոնական, թող վիճեն, բայց ինչի՞ ոչնչացնել, մի նպատակով` որ չխարխլվի եկեղեցու իշխանությունը, որ նաև մեծ հարստություն էր բերում(Պետրոս Գետադարձը  իր ժամանակի ամենահարուստ մարդկանցից է եղել, ունեցել է 500 անվանի գյուղեր, իսկ հայրապետի տանը գտնվել են 12 եպիսկոպոս, 4 վարդապետ, 60 կուսակրոն քահանա և 500 ամուսնացած երեց, իսկ կաթողիկոս է օծել քրոջ որդուն` Խաչիկին։):

Ուսումնասիրություններ կան, որ ապացուցում են, թե Եվրոպայում ռեֆորմիստական-բողոքական շարժումը առաջացել է թոնդրակեցիներից: Եթե այդպես է, ապա Հայաստանում գործող քրիստոնեական ոչ ավանդական կազմակերպությունները թոնդրակեցիներն են, որ Եվրոպայում մոդեռնիզմի հիմքերն են դրել, պտտվել ու վերադարձել են հայրենիք:

Հիմա էլ եկեղեցին նույն քաղաքականությունն է տանում` Լևոնը և նախագահ եղած ժամանակ և հիմա անընդհատ Ղարաբաղը հանձելուց է խոսում, եկեղեցին լռում է, իշխանությունը օտարալեզու դպրոցներ է բացում, տնտեսությունը ավերում, Եկեղեցին ոչ միայն լուռ է, այլև իշխանության գլխավոր հենարաններից է, միևնույն ժամանակ ամբողջ թափով պայքարում է աղանդների` մեր ժամանակների թոնդրակեցիների դեմ, այսինքն ամեն ինչ անում է, որ մոտ 150 հազար այլադավան հայրենակիցներ հեռանան Հայաստանից:

Աղանդների վտանգներից խոսող հայ մտավորականը կարո՞ղ է պատասխանել, թե 11-րդ դարում ո՞վ էր երկրի համար իրական վտանգ ներկայացնում` Հայաստանյայց եկեղեցի՞ն իր կաթողիկոսով, թե՞ թոնդրակեցիների աղանդը: Ու եթե այդ հարցին պատասխանի, ապա եթե մտածելու ցանկություն ունենա կհասկանա, որ հազար տարի անց իրավիճակը շատ չի փոխվել ու գուցե հրաժարվի աղանդների դեմ պայքարից:

Վերադառնանք 11-րդ դար. Եկեղեցին թոնդրակեցիների մեջ մատնիչ է ղրկում ու բռնում Հակոբոսին. «Եսայի անունով մի կրոնավոր, բարեպաշտ տոհմից, ձևացրեց նրան արտակարգ մտերիմ ու հավատարիմ, և ուսումնասիրելով նրա մծղնեական(Հայաստանի մեկ այլ աղանդ)  կրոնն ու իրազեկ դառնալով` անմիջապես գնաց պատմեց սուրբ հայրապետ Սարգսին»: Իսկ Սարգիս հայրապետն էլ, ով ձեռնադրել էր երկիր ծախող Պետրոս Գետադարձին, խաբելով մոտն ա կանչում Հակոբոսին, բռնում, բանտը գցում ու երեսին աղվեսանկար խարանում:

Գրիգոր Մագիստրոսն էլ, ինչպես Պետրոս Գետադարձը, իր Բջնիի բերդի բանալիները ու բոլոր կալվածքները ծախում է Բյուզանդիայի կայսրին,  տեղը ստանալով «մագիստրոսական պատիվ ու բնակության տեղ Միջագետքի սահմաններում»(մի տարբերությամբ, որ դա անում է այն բանից հետո, երբ տեսնում է որ իր թագավորը իշխանությունից զրկվել, արգելափակված է Կոնստանդնուպոլսում), միևնույն ժամանակ թոնդրակեցիներին դնում-կոտորում է, Թոնդրակ գյուղը ավերում: Բաբկեն Հարությունյանը նկատում է. «Երկիրը կանգնած էր սելջուկ-թուրքերի նոր ներխուժման առաջ, իսկ Մագիստրոսն իր ողջ ուժերը նետեց թոնդրակեցիների դեմ և ճնշեց նրանց շարժումը»,նաև, որ  Գրիգոր Մագիստրոսը հիացած էր Պետրոս կաթողիկոսով, քանի որ մտնելով բյուզանդական ծառայության մեջ՝ միանգամայն այլ ձևով էր ընկալելու կաթողիկոսի գործելակերպը։

Մագիստրոսը հիշեցնում է Վազգեն Սարգսյանին, ով ադրբեջանական ճակատում պարտություններ կրելով հրաժարական տվեց, բայց Երևանում 1995թ. ջարդել տվեց կրոնական ութ կազմակերպությունների հավատացյալներին, նրանց գույքն էլ թալանել տվեց:  Նաև Ղարաբաղ հանձնող Լևոն Տեր-Պետրոսյանին  երդվել էր, որ նրան է ծառայելու իր ամբողջ կյանքում, իսկ Լևոնն էլ ԱԺ-ում հայտարարեց` ոչ ոք Վազգեն Սարգսյանի ճկույթը չարժի(թեև Վազգենը հետո դավաճանեց իր շեֆին ու գահընկեց արեց):

Հայաստանյայց եկեղեցին երկիր վաճառողին` Պետրոս Գետադարձին հրաշագործ դարձնելով փաստորեն երկիր վաճառելը մեղքերի միջից հանեց ու դարձրեց բարոյական արարք, և հնարավորություն ընձեռեց իր հաջորդներին տեղն էկած ժամանակ առանց երկնչելու երկիրը հանգիստ ծախել:

Ժամանակակից աշխարհում եկեղեցու ժառանգորդը դարձան սկզբում բոլշևիզմը ապա լևոնական հհշ-ն:

2. Հայ բոլշևիկներ

Առաջին հանրապետության երրորդ տարում, 1920թ. հայ բոլշևիկները սկսեցին կազմաքանդել հայկական պաշտպանությունը ագիտացիա տանելով, թե թուրքերն ու ադրբեջանցիները իրենց եղբայրներն են և թշնամին Հայաստանի բուրժուական իշխանությունը: Նրանք հիմնական աջակցությունը ստանում էին արդեն Սովետական Ադրբեջանից:

Բոլշևիկների ագիտացիայի պատճառով մի քանի անգամ քեմալական բանակը գերազանցող հայկական ուժերը չկռվեցին ու հանձնեցին Կարս բերդաքաղաքը:

1920թ. սեպտեմբերին երբ թուրքերը նոր սկում էին հարձակումը հայ բոլշևիկները իրենց շարքերին հետևյալ հրահանգն են տալիս.

Հույժ գաղտնի

Հայաստանի կոմունիստների(բոլշևիկների) Կենտրոնական կոմիտեն հրահանգում է կուսակցական բոլոր կազմակերպություններին, թե թիկունքում թե ռազմական գոտիներում և հատկապես Կարսի գարնիզոնը մեկնող բոլշևիկներին, անհատ զինվորների շրջանում և առանձին հավաքույթներում, եթե այդ հնարավոր է, ինչպես նաև գրավոր թռուցիկների միջոցով ծավալել լայն պրոպագանդա ընդդեմ պատերազմի, հիմնական խնդիր դարձնելով`

Առաջին, որ ներկա Թուրքիան այլևս նախկին սուլթանական Թուրքիան չէ և Հայաստանի հանդեպ ագրեսիվ նպատակներ չունի:

Երկրորդ , Քեմալական Թուրքիան Խորհրդային Ռուսաստանի դաշնակից է և պայքարում է իր ազգային ազատության համար ընդդեմ իմպերիալիստական պետությունների` Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Հունաստանի:

Երրորդ Հանրապետական Հայաստանի հաղթանակը Թուրքիայի վրա այդ կնշանակի իմպերիալիզմի ուժեղացումը Մերձավոր Արևելքում և դրանով իսկ կվտանգի Հեղափոխության հաղթանակն Անդրկովկասում, իսկ ընդհակառակը, Հանրապետական Հայաստանի պարտությամբ կարագացվի ողջ Անդրկովկասի, ապա նաև Արևելքի խորհրդայնացումը:

Չորրորդ Հայ բոլշևիկ-կոմունիստների խնդիրը պետք է լինի` արագացնել Հանրապետական Հայաստանի պարտությունը, որով և կարագցվի Հայաստանի խորհրդայնացումը:

Այս նպատակի համար պետք է.

1. Կազմալուծել հայկական կռվող բանակը բոլոր միջոցներով, այն է

ա. Կազմակերպել դասալքություն և ամեն կերպ խանգարել զորահավաքին

բ. Ռազմաճակատում հասկացնել զինվորներին, որպեսզի նրանք չկրակեն առաջացող թուրքական զինվորների վրա, այլ, լքելով դիրքերը, վերադառնան թիկունք:

գ. Չենթարկվել սպաների հրամաններին և հարկ եղած դեպքում ոչնչացնել նրանց:

2. Այս ամենի հետ ամենաէականն է հասկացնել Հանրապետական Հայաստանի զինվորներին, որ հաղթող թուրքական ասկյարը հեղափոխական ասկյար է, որը ոչ միայն իրեն թույլ չի տա որևէ բռնի գործողություն պարտված երկրի վերաբերյալ, չի վնասի ազգաբնակչությանը, այլև կօժանդակի աշխատավոր հայ ժողովրդին ազատվելու իմպերիալիստական գործակալ դաշնակցականների տիրապետությունից:

3. Նորից ու նորից բացատրել, որ դաշնակցականների տիրապետությունից ազատվելով, Հայաստանն անմիջապես կկապվի Խորհրդային Ռուսաստանի հետ, ընդմիշտ վերջջ կտրվի պատերազմին և սովի ու մշտական ընդհարումներից քայքայված երկիրը կլիանա Ռուսաստանի հացով և մասնակիցը կդառնա Համաշխարհային հեղափոխության մեծ գործին:

Գրությունը կարդալ սահմանփակ ժողովում և կարդալուց հետո անմիջապես այրել:

Հայաստանի կոմունսիտական բոլշևիկների կուսակցության կոմիտեի անդամներ Սարգիս Կասյան, Ասքանազ Մռավյան, Ավիս Նուրիջանյան, Շավարշ Ամիրխանյան, Դովլաթյան, Աշոտ Հովհաննիսյան:

Բաքու1920թ. սեպտեմբերի 20(Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ 1022),

Այս հանձնարարության կատարումը որպես նվիրական գործ ներկայացված է հայ ժողովրդի սիրելի ֆիլմում` «Նվագախմբի տղաներում», որ մինչև այժմ էլ չի իջնում հայկական հեռուստատեսությունների էկրաններից, իսկ հրահանգը գրողներից մեկի` Կասյանի անունով փողոցը ամենաբանուկներից է:

Եվս մի մեջբերում Ալեքսանդրապոլի բոլշևիկների կոմիտեի տարածած թռուցիկ-կոչից, երբ արդեն քեմալկան բանակը հասնում էր Ալեքսանդրապոլ.

Եկողները ոչ թե թալանչի ավազակներ են, այլ հայ գյուղացիների, զինվորների և բանվորների ընկեր թուրք աշխատավորներն են: Նրանք գալիս են ոչ թե ձեզ կոտորելու, այլ թալանչի դաշնակների ձեռքից ազատելու(տպագրվել է  «ճակատամարտ» թերթի 1920թ. դեկտեմբերի 20ի համարում`  «Ինչպես խաբեցին հայկական զորքը» նյութի մեջ):

Հենց այս ագիտացիայի զոհ դարձավ Հայաստանը, բանակը չկռվեց, երեք գեներալ, և մի ամբողջ գունդ` մոտ չորս հազար հոգի գերի ընկան և գնդապետ Մազմանովը անհուսությունից ինքնասպան եղավ: Այդ կապակցությամբ ժողովրդական երգ ստեղծվեց.

Կարաբաքիր փաշեն գրեց հրաման

Ղարսը դատարկեցեք մինչև Արդահան

Ղարսը դատարկեցեք մինչև Արդահան

Հայերն ինչ մարդիկ են, որ դառնան իշխան

Մազմանովը գրեց Քերզնբեկ փաշին

Օլթին կդատարկես մինչև ի ճաշին

Օլթին կդատարկես մինչև ի ճաշին

Եթե ոչ կջնջեմ մինչև Օմբաշին

Մազմանովը ըզգաց Ղարսի վտանգը

Կողքից քաշեց հանեց ատրճանակը

Կողքից քաշեց հանեց ատրճանակը

Եվ այսպես վերջ տվեց յուր ջահել հասակը

Մազմանովի դիակը բերին ըստանցին

Ախ անիծյալ հայերը թողին գնացին

Ախ հայեր հայեր ողջդ կոտորվեք

Մազմանովի դիակը գերի չթողնեք

Մազմանովի դիակը թուրքին չթողեք

Հայաստանի խորհդայնացումից հետո էլ  հայ բոլշևիկները պատրաստ էին հայ ժողովրդին զոհել հանուն համաշխարհային հեղափոխության: Ահա ինչ են ասում Ասքանազ Մռավյանը և Գևորգ Աթարբեկյանը Հայկական ՍՍՀ արտասահմանյան գործերի կոմիսար Ալեքսանդր Բեկզադյանին. «Մենք ժամանակավոր ստիպված ենք զոհել հայ աշխատավորների շահերը հանուն համաշխարհային հեղափոխության շահերի: Հիշեք ընկերներ, մենք չենք պատրաստվում պատերազմել Հայաստանի համար ում հետ էլ լինի, հատկապես Քեմալի»(Геноцид армяан, ответственность Турции и обязательство мир. сообщества, Москва,2003):

Այս նույն մտայնությունը դեռ իշխում էր, երբ 1921թ. Կավբյուրոյի որոշմամբ Լեռնային Ղարաբաղը տվեցին  Ադրբեջանին: 1921թ. Հուլիսի 4-ին Կավբյուրոն որոշում է ընդունում Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Հայաստանին, սակայն մեկ օր անց Ադրբեջանի ճնշմամբ`հուլիսի 5-ին  Նազարեթյանը և Օրջոնեկիձեն հայց են հարուցում Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ պլենումի նախորդ որոշումը վերանայելու վերաբերյալ, և նոր նիստում որոշվում է «Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Ադրբեջանի ՍԽՀ-ի սահմաններում»:

Իհարկե, Հայաստանի կառավարությունը բողոքեց այդ որոշման դեմ, բայց ինչպես գրում է պատմաբան Վլադիմիր Ղազախեցյանը. «Չնայած բողոքին, այնուամենայնիվ պետք է նշել, որ Հայաստանի ղեկավարությունը, ինչպես հարկն է, և պետք է, տվյալ պահին չպայքարեց Լեռնային Ղարաբաղի համար, ինչպես դա արեց հարևան պետությունը»:

Իսկ չորս ամիս անց` հոկտեմբերի 13-ին հայ բոլշևիկները կնքում են թուքերի հետ Կարսի պայմանագիրը, որով Ադրբեջանին են հանձնում Նախիջևանը և ևս մեկ անգամ համաշխարհային հեղափոխությանը զոհում հայ ժողովրդի շահերը:

Հայ բոլշևիկներին չէր հետաքրքում ազգային շահը, նրանք համոզված էին, որ համաշխարհային հեղափոխությունը հես ա կլինի ու սահմանները կվերանան:

Ի՞նչն է պատճառը, որ և քանակով և ազդեցությամբ ամենաշատ բոլշևիկներ տված երկիրը ամենաշատը կորցրեց սովետական կարգերից:

Կարելի՞ է ենթադրել, որ ազգային շահերն անտեսելը հանուն համաշխարհային հեղափոխության, ազգային շահը բուրժուական նացիոնալիզմ որակելը բնորոշ էին ընդհանրապես բոլշևիկներին: Ոչ: Իրականում նույն դասակարգային պայքարի գաղափարներով առաջնորդվող ադրբեջանցի ու վրացի բոլշևիկները իրենց ազգային շահերն էին հետապնդում ու արդյունքում սովետականացումից հետո ավելի ընդարձակ երկրներ ստանում, ավելին, Հայաստանը հանուն դասակարգային պայքարի զիջում էր հայաբնակ տարածքներ, իսկ Ադրբեջանը և Վրաստանը այդ հայաբնակ տարածքները յուրացնում կրկին նույն դասակարգային պայքարի անունից:

Այսպիսով, հստակ երևում է տարբեր ազգերի բոլշևիկների տարբերությունը. հայ բոլշևիկները իրենց քաղաքականությամբ շատ ավելի մոտ էին հայ եկեղեցուն, քան կուսակից ադրբեջանցիներին ու վրացիներին: Բայց այդ մոտիկությունը չխանգարաեց հայ բոլշևիկներին Գրիգոր Մագիստրոսի պես «այլադավան» հայրենակիցներին ոչնչացնել` քանդել եկեղեցիները, խեղդել կաթողիկոսին, կացնահարել առաջին հանրապետության ղեկավարներին, աքսորել հայ սպաներին, գնդակահարել մտավորականներին:

3. Լևոնական ՀՀՇ

Թվում էր թե դասակարգային պայքարի խայծը մի անգամ կուլ տված ու այդ պայքարին երկիր զոհաբերած ժողովրդի մեջ այլևս նման աֆյոռա անցկացնելը անհնար կլինի:

Բայց` ոչ, անցյալ տարի Հայ ազգային կոնգրեսի փոքր խորհրդի նիստում արվեստաբան Վարդան Ազատյանը կրկին առաջարկում է դասակարգային պայքարով Անդրկովկասյան տուն ստեղծելու գաղափարը.

«Հարկ է գիտակցել, որ Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում ապրող աբխազ, ադրբեջանցի, աջարացի, ասորի, գնչու, եզդի, հայ, մալական, վրացի, քուրդ (կին և տղամարդ) աշխատողների, ծառայողների, գյուղացիների, ուսանողների միացյալ դաշինքն հնարավոր կդարձնի իրական հարավկովկասյան միությունը»:

Ու նոր բառերով երգում է ժանգոտած «Ելիր ում կյանքը անիծյալ է»`  թվարկելով  նրանց, ովքեր պիտի անկախ ազգությունից միանան ու ղեկավարեն նոր Կովկասը. «Տարածաշրջանի գործարաններում աշխատող չվճարված բանվորները, տաքսու և միկրոավտոբուսների շահագործված վարորդները, անընդհատ բռնության զոհ դարձող մարմնավաճառները, սուպերմարկետներում աշխատող անքուն ծառայողները, խմորեղենի ցեխում կեղեքվող կանայք, ուսման վարձը վճարելու համար գիշերային ակումբներում ու բարերում աշխատող ուսանողները, իրենց գյուղերում բատրակ դարձած գյուղացիները, միանգամից երեք տեղ աշխատող դասախոսները, բանակում անմարդկային վերաբերմունքի արժանացած զինվորները, խոպանի ճանապարհները բռնած գյուղացիները ու տանը երեխաների հետ մնացած նրանց կանայք»(տես` այստեղ):

Աղքատության վրա մտավոր մակաբույծները տնտեսությունը զարգացնելուն և աշխատավորների վիճակը բարելավելուն ուղղված տնտեսական ու սոցիալական իրատեսական ծրագրեր մշակելու  անկարողությունը փոխարինում են ժամկետանց կոմունիստական նաղլներ պատմելով, միայն նրա համար, որ պահեն իրենց մտավորական դիրքը, հաշիվ չտալով, որ հանուն այդ դիրքի թմրեցնեում են ադրբեջանական սպառնալիքը` դահճին ներկայացնելով դասակարգային եղբայր:

Այլ կերպ ասած, Ազատյանը վերակենդանացնելով խոտան դարձած բոլշևիզմի  դասակարգային եղբայրության գաղափարները միայն կարող է բթացնել  ազգային զգացումները  ու երկիրը ավելի խոցելի դարձնել` պրոպագանդելով, թե ադրբեջանցի դիպուկահարը քո եղբայրն է, իսկ թշնամին` աշխատավարձը ուշացնող գործարանատերը: Ի վերջո այս քարոզչությունը աշխատավորին կոպեկի օգուտ չի տալիս, փոխարենը` երկրին ու մարդկանց կյանքին սպառնալիք կարող է դառնալ.  հայ շահագործվող բանվորներին ու գյուղացիներին արխայանացնելով, թե թշնամիները Երևանում են և ոչ թե Բաքվում, նրանց ադրբեջանցի շահագործվող բանվորների ու գյուղացիների գյուլլի բերան դարձնում ու կրկին զոհում Ղարաբաղը, ինչպես դա եղել է արդեն մի անգամ 90 տարի առաջ:

Պատահական չի, որ Ազատյանը իր ելույթներում հաճախ փառաբանում է բոլշևիկ պատմաբան Աշոտ Հովհաննիսյանին, ում ստորագրությունն է դրված բանակը կազմաքանդելու բոլշևիկների վերը մեջբերված հրահանգի տակ(lragir.am-ում  արվեստաբան Անժելա Հարությունյանը գրում է.«Բացառությամբ Վարդան Ազատյանի՝ չի վերանայվում, օրինակ, այնպիսի մեկի գործունեությունը, ինչպիսին էր Աշոտ Հովհաննիսյանը»):

Ազատյանի համախոհ, ՀԱԿ-ի ակտիվիստ  նկարիչ Արթուր Պետրոսյանը ավելի բաց է ու լրացնում է նրան, ֆեյսբուքում գրելով. «Եթե կօգնի ՀՀ Հախագահին, ՊՆ նախարարին, ՆԳ_ի նախարարին մահապատժի ենթարկել հենց էսօրվանից պետք ա միանալ ադրբեջանական բանակին։ Ներքին թշնամին ավելի վտանգավոր ա քան արտաքինը դրա համար ոչ մի հանցագործություն չկա եթե համագործակցես արտաքին թշնամու հետ ընդդեմ ներքին թշնամու»։

Արթուր Պետրոսյանն ու Ազատյանն էլ օդից չընկան, նրանց ստեղծեց ՀԱԿ առաջնորդ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը` ով ադրբեջանցիներին քիրվա է համարում, իսկ տեղի իշխանություններին մոնղոլ-թաթար:

Լևոն Տեր-Պետրոսյանը 2008-ին վերադարձավ Ղարաբաղը հանձնելու ծրագրով, իր վերադարձի հենց առաջին ելույթում 2007-ի սեպտեմբերի 21-ին Մարիոտ հյուրանոցում  նա խոստանում էր բացել սահմանները.«  ՀՀ-ի ամենամեծ ռեսուրսը նրա բացվածությունն է աշխարհի առջեւ, եթե մեր սահմանները բացվեն դեպի Թուրքիա, դեպի Ադրբեջան, դեպի Իրան: Չխաբվենք, մենք Իրանի հետ ճանապարհ չունենք: Մեղրին ճանապարհ չէ տնտեսական զարգացման համար: Ճանապարհը Ջուլֆայի երկաթգիծն է: Եթե այսպես փակված մնանք, մենք կվերածվենք բնատնտեսության, որի վախճանը շատ ավելի աղետալի կարող է լինել»(այս նույն մտքերը նա հաճախ է ասել, նաև իր 97թ. նոյեմբերի մեկի «Պատերազմ թե խաղաղություն» հոդվածում: Նաև 1998թ. հունվարի 8-ի անվտանգության խորհրդի նիստում իր ելույթում մեջբերելով ու հակադարձելով հետևյալ պնդումներին. «Մեզ համար անընդունելի է մնալ Ադրբեջանի կազմում»(Լեոնարդ Պետրոսյան), «Շրջափակումները չեն ազդում Հայաստանի տնտեսական զարգացման վրա: Ամեն ինչ կախված է կառավարման աշխատանքի ճիշտ կազմակերպումից»(Վազգեն Սարգսյան, Ռոբերտ Քոչարյան),  Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ներկայցնում է 94-97թթ. տնտեսական զարգամցան տեմպերը(միայն վերջին երկու տարին ներկայացնեմ` ՀՆԱ-ի աճը 96թ. 5,8 տոկոս, 97թ. 3 տոկոս) և «գուժում». «Աղյուսակից պարզորոշ երևում է, որ թեև գրեթե բոլոր ցուցանիշների գծով աճը դեռևս շարունակվում է, բայց արդեն առկա է նրա տեմպերի դադարեցման միտում: Եվ ամբողջ դժբախտությունն այն է, որ այս պրոցեսը ոչ միայն շարունակվելու է, այլև մեկ-երկու տարուց մեր տնտեսոության մեջ դրսևորվելու են անկման միտումներ», սակայն պատմությունը ցույց տվեց, որ նա չարաչար սխալվել է, հենց մեկ-երկու տարուց հետո երկիրը  սկսեց արագ զարգանալ` այդ փակ սահմաններով և պարզ երևաց, որ զարգացման խոչընդոտը ոչ թե Ղարաբաղն է, այլ ինքը և այժմ էլ տնտեսության անկմանը հետևելով հստակ երևում է,  որ զարգացման խոչընդոտները բոլորովին այլ տեղ են: Իր սխալ կանխատեսումների համար պատասխան չտալով և  տասնամյակի փորձը անտեսելով կրկին սպառնում է , թե Ղարաբաղը չտալու դեպքում աղետ կլինի):

Իհարկե, թե ինչպես պետք է Ջուլֆայի երկաթգիծը բացեր, նա ուղղակի չէր ասում, բայց բոլորին հասկանալի էր նրա ենթատեքստը, որ դա կլինի Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելով: Այդ մասին նա բացահայտ ասել էր դեռ 1992թ. «Կոմսոմոլսկայա պրավդային» տված հարցազրույցում. ««Ադրբեջանի կազմում ինքնավար հանրապետության կարգավիճակը լիովին կբավարարեր բոլոր կողմերին, քանի որ այդ դեպքում Ղարաբաղը մնում է Ադրբեջանի կազմում, երկրի տարածքային ամբողջականությունը պահպանվում է, իսկ ղարաբաղցիները, իրենց հերթին, ունենում են երաշխավորված կենսագործունեություն: Ահա սա է մեր դիրքորոշումը»:  Իսկ երբ 1997-98-ին նա դա փորձեց իրականացնել` Ղարաբաղը փուլային տարբերակով Ադրբեջանին հանձել, նրան գահընկեց արեցին, ու պարզվեց 92-ին «սխալվել էր», «Ղարաբաղին դա չէր բավարարում» և այս տարի BBC-ին տված հարցազրույցում ասաց.«1997թ.–ին կար հնարավորություն լուծելու հիմնահարցը։ Այսինքն, ինչ–որ տարածքներ փոխանցել Ադրբեջանին, հաշտություն հաստատել և այլն, ձևավորել Լեռնային Ղարաբաղի միջանկյալ կարգավիճակ, այնուհետև լուծել Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակը… Ղարաբաղցիները դա քիչ էին համարում, մաքսիմալիստական մոտեցում ունեին: Մտածում էին կարելի է ավելի սեղմել և ավելին ստանալ :Ոչ միայն ղարաբաղցիները, այլև իմ թիմում կային մարդիկ, որ համոզված էին, թե այդպես է»(իրականում այդ փուլային տարբերակում Ղարաբաղի միջնակյալ ստատուսի հարցն էլ չկա):

Ղարաբաղը հանձնելը նրա համար դարձել է մոլուցք և անցյալ տարի ՀՀՇ-ի համագումարում արդեն Էրդողանի մատը բռնած երկրի վրա է թափ տալիս.«Այլեւս ոչ ոք չի կասկածում, որ հայ-թուրքական հարաբերությունները չեն կարգավորվելու մինչեւ չավարտվի Ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացը կամ այդ գործընթացում զգալի առաջընթաց չարձանագրվի։ Որքան պիտի Թուրքիայի ղեկավարները կրկնեն այս բանը, որպեսզի բոլորը վերջապես հասկանան իրականությունը»։ Ու նույն ելույթում նաև Ալիևի մատը բռնած  սպառնում է պատերազմում պարտվել:

Իսկ վերջին հանրահավաքում մայիսի 31-ին նա կրկին Ղարաբաղը հանձնելու մասին խոսեց, հայտարարելով, թե հնարավոր չի այլևս ստատուս քվոն պահել(այս պահին ստատուս քվոյի այլընտրանքը Ադրբեջանի պահանջները բավարարելն է): Անընդհատ շեշտելով, որ ստատուս քվոն չի պահպանվելու, կարծես ինքն ու իր շրջապատը սպասում են, թե երբ  իշխանությունները Ղարաբաղը կհանձնեն, որ դրա արդյունքում իրենք գան իշխանության, կամ էլ, ինչպես Արթուր Պետրոսյանն է ասում` Ադրբեջանը հարձակվի Հայաստանը պարտվի ու իշխանությունները տապալվեն ու իրենք իշխանության գան, ինչպես եղավ 1920թ.:

Ղարաբաղը հանձնելով սահմանները բացելու ծրագիրն էլ 2008-ին նրա շուրջը համախմբեց այն հայ բուրժուազիային, որը ապրանքաշրջանառությունը լայնացնելու նոր ճանապարհներ է փնտրում ու հանուն եկամուտների բազմապատկման պատրաստ է սահմանը բացելու դիմաց երկրի մի մասը ծախել Ադրբեջանի ու Թուրքիայի: Հիմնականում այդ բուրժուազիայի ֆինասավորմամբ էլ Լևոնը մասնակցեց ընտրություններին ու լևոնական PR-ը նրա շուրջը հավաքեց տասնյակ հազարներ: Ահա և Պետրոս Գետադարձի նույն վարքը դրսևորվեց հայ բուրժուազիայի որոշ շրջանակներում` երկիրը ծախել սեփական շահի համար:

Ու նաև ինչպես Պետրոս Գետադարձին հրաշագործ դարձրեցին` թե գետը հետ է հոսեցրել, այնպես էլ Լևոնին սրբացրեցին ու նրան հրաշք վերագրեցին, թե նա է Հայաստանի հանրապետությունը հիմնադրել:

Ինչպես Եկեղեցու ու բոլշևիկների բարեկամները նրանք են, ովքեր Հայաստանը ուզում են գրավել(Բյուզանդիա, Թուրքիա, Պարսկաստան, Ռուսաստան), իսկ թշնամիները` հայրենակիցները, այնպես էլ Լևոնի ելույթներում հստակ զգացվում է, որ նա բարեկամական զգացումներ ունի Էրդողանի ու Ալիևի նկատմամբ, ադրբեջանցիներին քիրվա է ընդունում, իսկ իր քաղաքականությունը չընդունող հայրենակիցներին ատում է, անվանելով` տականքներ: Իհարկե, լևոնականների թշնամիների ստվար մասը ղարաբաղցիներն են, ում Լևոնի  զինակից Մակեյանը անվանեց ենիչերիներ: Թշնամի են, քանի որ մի կողմից թույլ չեն տալիսս երկիրը հանձնել, մյուս կողմից էլ, որ իրենք կրկին իշխանության գան:

Այսպիսով, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և Վարդան Ազատյանը հանդես են գալիս հակամարտող դասակարգերի անունից`մեկը բուրժուազիայի, մյուսը աշխատավորության, բայց նույն քիրվայական քաղաքականությունն են տանում` ազգային շահերը, երկիրը զոհում հանուն դասակարգի: Տարբերությունը միայն այն  է որ զոհում են հանուն տարբեր դասակարգերի, բայց դրանից նրանց վարքագծի էությունը չի փոխվում` երկուսն էլ զոհում են (ինչպես Լևոնը 1991թ. հայտարարեց` «ազգային գաղափարախոսությունը կեղծ կատեգորիա է», այնպես էլ Ազատյանը անցյալ տարի ՀԱԿ-ում հայտարարեց «ժողովրդավարական ազգային պետությունը սնանկ է»): Եվ պատահական չի, որ Ազատյանը իր «բոլշևիկյան» ելույթը ունենում է հենց «բուրժուազիայի» անունից հանդես եկող ՀԱԿ-ում. նեոբոլշևիզմը հենց  ՀԱԿ-ի գրասենյակում իր տեղը կարող է գտնել ու դրական արձագանքներ ստանալ, քանի որ, կրկնեմ, նրանք հակասություններ չունեն:

Ուրեմն, հայ քաղաքականության մեջ հակամարտության սահմանագծերը անցնում են ոչ թե դասակարգերի, այլ երկիր հանձնողների ու չհանձնողների մեջ, և սահմանի մի կողմում են հենց լևոնականներն ու բոլշևիկները:

1988թ. Լևոնը մտավ երկիր չհանձնողների` Ղարաբաղյան շարժման մեջ,  վերակառուցման շրջանում հրապարակում միլիոնանոց ցույցերը նրան հուշեցին լավ կարիերա անելու շանսերը, որի համար պետք էր միայն երրորդ ուժից` Մոսկվայից պահանջել Ղարաբաղը  ու Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու համար կարգախոս հռչակեց` «պայքար պայքար մինչև վերջ»-ը: Այդպես  շարժումը տրամպլին դարձնելով` ընտրվեց երկրի նախագահ, բայց հենց Սովետը փլվեց ու երբ պարզվեց որ Ղարաբաղի հարցը պետք է ինքնուրույն լուծել, էլ հնարավոր չի երրորդ ուժից` Մոսկվայից խնդրել, նախագահ դառնալուց մի քանի ամիս անց սկսեց խոսել Ղարաբաղը Ադրբեջանին վերադարձնելու մասին: Սակայն նա այդ ժամանակ չէր կարող իրականացնել գետադարձյան գաղափարը, քանի որ ղարաբաղյան շարժման ուժի իներցիան շատ ավելի հզոր էր: Շատերը խնդիր են առաջադրում` եթե Լևոնը համոզված էր, թե Ղարաբաղը հնարավոր չի պահել, ապա պատավոր էր հրաժարական տալ, քանի որ Ղարաբաղի միացման գաղափարով էր եկել իշխանության: Սակայն պարզ է, որ նրա գաղափարը ոչ թե Ղարաբաղն է եղել այլ իշխանությունը, ինչպես Գետադարձինը ոչ թե պետականությունն էր այլ իր իշխանությունն ու շահերը:

Հանձնելը չհասցրեց, բայց կարողացավ թուլացնել Ղարաբաղի դիրքերը միջազգային ասպարեզում. 1992թ. Գերագույն խորհրդում վիժեցնելով Հայաստանի կողմից Ղարաբաղի անկախության ճանաչումը, ապա հետագայում պատերազմում հաղթանակի կապիտալը բանակցային գործընթացում վատնելով Ղարաբաղը հանձնելու փուլային տարբերակով նա երկրի զիջած դիվանագիտական դիրքերի պատանդը դարձրեց հաջորդ ղեկավարներին(քաղաքագետ Վահան Դիլանյանը այս կապակցությամբ «Ղարաբաղյան հարցը «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» իրավիճակում. երկընտրանք»  տեքստումցույց է տալիս, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի օրոք բանակցությունների մեջ մտցվեց տարածքներ հանձելու ու զորքերը հետ քաշելու սկզբունքը, որոնք ստիպված պետք է ժառանգեին հաջորդ նախագահները բանակցությունների գործընթացը չտապալելու համար):

Այլ երկրներում երկիր վաճառող որևէ կազմակերպություն չէր կարող ունենալ համաժողովրդական աջակցություն ու ամենաշատը մարգինալացված իր գոյությունը քարշ կտար: Հայաստանում այդպես չէ, եկեղեցին այլ հոգևոր մշակույթ է ձևավորել. և առաքելական եկեղեցին, և բոլշևիզմը(կամ կոմունիստական անցյալը), և լևոնականները վայելում են լայն զանգվածների աջակցությունը:

Հատկանշական է, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հարազատության զգացումը մյուս երկու երկիր հանձնողների նկատմամբ հաճախ է արտահայտվում. Անցյալ տարվա սեպտեմբերի 17-ի  ելույթում դաշնակցությանը մեղադրում էր, որ 1920թ. մայիսյան ապստամբության ժամանակ  իշխանությունը չհանձնեցին բոլշևիկներին, որի հետևանքով իբր երկիրը տարածքներ չէր կորցնի(կարծես հետադարձ սպառնալով դաշնակցությանը` եթե իշխանությունը չտաք, Հանրապետության բանակը կկազմաքանդենք ու չեք կարողանա պահել Ղարսը):

Իսկ նախագահ եղած ժամանակ էլ ԼՏՊ-ն անպատիժ էր թողնում ոչ առաքելական կրոնական կազմակերպությունների դեմ հալածանքները, 1994թ. ի նպաստ առաքելականի, կրոնական ազատությունները սահմանափակելու մասին հրամանագիր ստորագրեց, իսկ 95-ին հովանավորեց հավատացյալների ջարդը ու ցույց տվեց, որ ինքը նաև առաքելական եկեղեցու ժառանգորդն է: Կրոնական կազմակրպությունների մի շարք հավատացյալներ վկայում են, որ Լևոնի պաշտոնանկությունից հետո կրոնական ազատությունները շատացան երկրում:

Եկեղեցին ու բոլշևիկները հաջողացրին երկիրը  վաճառել, Լևոնին դեռ դա չի հաջողվել: Բայց քանի նա հանգիստ բարձրանում է հարթակ ու ելույթ ունենում, քանի դեռ նրա հանրահավաքներին 50 հազար մարդ կարող է հավաքվել, քանի դեռ Հայաստանում այնպիսի իշխանություն է, որ Լևոնին դարձնում է իր դաշնակիցը ընդդեմ մյուս քաղաքական ուժերի, քանի դեռ երկրի վարչապետն էլ եկեղեցական ու բոլշևիկյան քաղաքականության կրողն է ու երկիրը ողողել է եկեղեցական մեռելոցի օրերով, դեռ պետականությունը չամրապնդված երկրում հայտարարում է, թե պետությունները վերանում են(ինչպես բոլշևիկներն էին հայտարարում ու փոքրացնում Հայաստանը), քանի դեռ երկրի նախագահը օտարալեզու դպրոցներ բացելով երկրի լեզվական տարածքն է զոհաբերում, և քանի դեռ մյուս հարևանին` Վրաստանին հանգիստ տարածքներ է զիջում թույլ տալով, որ վրացի զինվորները գրավեն հայ գյուղացու դաշտերը, Ղարաբաղը վաճառքի հանելու վտանգը միշտ կախված կմնա օդում:

Հերթական հաճոյախոսություննե՞ր էին հայ հանդիսատեսին, թե՞ իրոք Հայաստանը նրա սրտում է, ինչպես ինքը ասաց: «Չես գալո՞ւ ոսկե Ծիրան» հարցնում եմ ֆրանսահայ գրող Դենի Դոնիկյանին. «Չէէ, ժամանակ չունիմ», «չես ուզո՞ւմ Ֆաննի Արդանին տեսնել», ծիծաղում է. «Գիտե՞ս, Ֆաննի Արդանը կարծեմ հայկական ծագում ունի»: Այ քեզ նորություն, ու եթե դա չլսեի կկասկածեի, թե Արդանի սրտում միշտ եղել է Հայաստանը:

Իսկ Արդանին տեսնելու համար արժեր հասնել կինոՄոսկվա, դռան դիմաց կանգնել, թե երբ հրավիրատոմսերով  հանդիսատեսները ներս կմտնեն, որ հետո նոր լրագրողներին թողնեն: Ասենք դահլիճը լցվեր ու տեղ չմնար, լրագրողներին չէին թողնելո՞ւ, հազարից  մեկ Արդան ա եկել, Մեդվեդև չի, Պրեսկոտ ու Համմերբերգ չի, Արդան է, էն էլ միայն հրավիրատոմսերով: Ո՞նց են որոշել թե ով կարող է հրավիրատոմս ունենալ, ամեն արժան-չարժան հրավիրատոմս էր ցույց տալիս, ներս մտնում, իսկ ես ու մի քանի լրագրողներ press մակգրությամբ բաջերս դեմ տված մուտքի մոտ լռվել էինք, մինչև այն պահը, երբ հարգարժան Հարություն Խաչատրյանը սպիտակաթույր կոստյումով մոտեցավ «Ոսկե ծիրանի» բաջերով հսկիչ-կամավորներին և լրջախոհ արտահայտությամբ գլխով նշան արեց` թողեք բոլորը մտնեն:

Արժեր Արդանին տեսնել ավելի, քան իր ֆիլմերը. «Իմ ֆիլմերը իմ բալիկներն են, թեկուզ թերություններով ես նրանց սիրում եմ». Բայց առաջին ֆիլմը` կարճամտրաժ. «Բացակա երազները»  հեչ կարիք չկար սիրելու, կարծես նկարած լիներ Փարզում կրթություն ստացած գյումրեցի ռեժիսոր: Արդանը եվրոմիության պատվերով, այսինքն գրանտով էր ֆիլմը նկարել` որի նպաատակն էր հանդուրժողականություն սերմանել գնչուների նկատմամբ. գնչու Սոնիչկային երաժշտական դպրոց չեն ընդունում, որտև ծնողները փող չունեն տալու: Իսկ հայրը` Զարկոն անձրևի տակ թրջվելով ցույց է տալիս, որ ինքը ազատության զավակն է ու նորից թռչուն կդառնա(որ չեն թողնում դպրոց գնալ, մնում է թռչուն դառնալ, այսիքն քոչվոր): Դպրոցի դուդուկի դասատուն, որ Արդանն է խաղում, գործից դուրս է գալիս ու միանում գնչուների թափորին` նամակ թողնելով դպրոցի տեսուչին` ձեզ թողնում եմ կարգը, գնում եմ արկած փնտրելու ու հետս տանում եմ միայն երազանքներս և նման բաներ: Մի խոսքով խենթ հոգիների մասին, որ իսկը հայ արվեստագետի ճաշակով է(ինչպես հայ աստղերի երգերում` «իմ խենթ սիրտը», «իմ խենթ հոգի» և այլն):

Դե հանդուրժողականությունը հասնում է այնտեղ, ուր սկսվում է ազգային մշակույթը` գնչուների գողություն անելն ու մյուս հանցագործությունները: Կհանդուրժենք բայց արի գողություն  մի արա: «Ձևով ազգային բովանդակությամբ սոցիալիստական» սովետական գաղափարախոսությունը Արևմուտքը իրականացնում է, միայն տերմիններն են ուրիշ` «ձևով ազգային բովանդակությամբ լիբերալ»` գնչո՞ւ ես, խնդրեմ, նվագի, երգի, համերգ տու, փող աշխատի, խենթ պարի անձրևի տակ, բայց հենց գողություն անես քոքդ կկտրեմ: Իսկ գնչուն առանց գողության նույնն է թե հրեան առանց Աստվածաշնչի:

Դե, սիրելի Ֆաննի Արդան, գնչուներին սիրո՞ւմ ես, կուզես հանդուրժե՞ն, ուրեմն ֆիլմ նկարի գնչուների գողության ու սպանությունների մասին` սա նրանց ազգային ինքնությունն է, չդիպչեք հանկարծ:

Բայց մյուս ֆիլմը` «Մոխիր և արյունը» տպավորիչ էր ու հեչ հայ ռեժիսորի խելքի բանը չէր: Առդանի րեժիսոռական արաջին աշխատանքը։ Բայց տպվաորիչ էր հատվածաբար` առանձին պատկերներով` տղամարդկանց պարը հարսի դիմաց, կրակի շրջանակի մեջ վրնջացող ձիեր, վրիժառու-մարդասպանի շուրջը թշնամի կլանի սևազգեստ կանայք պտտեցնում են հայելին, բայց… այս նայվող կադրերը քիչ են համոզիչ դարձնելու համար անհայտ լեզվով խոսող կլանների պայքարը, կլանների տղամարդկանց թշնամանքը կցկտուր բախումներով ավելի լատինամերիկյան սերյալի էֆեկտ էր տալիս: Եվ ֆիլմի ձախողումն էր որ փոքրիկ խուլ, աղջկա մահը զգացմունք, տխրություն չի հաղորդում:

Իսկ գուցե չարժե՞ր «Մոխիր և արյունը» նայել պարսիկ ռեժիսոր Ասղար Ֆարհադինի «Նադեր և Սիմին. Ամուսնալուծություն» ֆիլմից հետո: Այ սա ֆիլմ էր, հոլիվուդ ու բայևիկ չի, ընտանեկան կոնֆլիկտ է, բայց երկու ժամ կլանում է հանդիսատեսին: Ու նույն դահլիճում, նուն օրը` հուլիսի 11-ին ցուցադրված պարսկականը ուզած-չուզած համեմատում ես Արդանի համեմատաբար թանկանոց ֆիլմի հետ, ուր ի տարբերություն  «Մոխիր և արյունի.», որի միակ առավելությունը մեռած սովորույթների էսթետիկացումն էր, «Ամուսնալուծությունում» (բյուջեն 300 հազար դոլար)հերոսների արարքները հենվում են  եվրոպացուն խորթ հենց կենդանի և՛ սովորություններին և՛ բարոյականությանը: Արդանի ֆիլմում` մահեր, ողբերգություն, բայց չոր աչքերով  հանդիստես, Ֆարհադի ֆիլմում մահը ողբերգություն չի, մահը չկա էլ, հղի կնոջ վիժված պտուղն է, որ կոնֆլիկտի առիթ է տալիս, ողբերգություն չկա, բայց երկու ընտանիքների երկու ճակատով կոնֆլիկտները` միմյանց հետ և ներընտանեկան` ամուսինների միջև, լարվածության դոզան վերածում են այնպիսի հուզականության, որ հանդիսատեսը տեղից չի ելնում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ էկրանին ֆիլմը նկարահանողների պարսկերեն անհասկանալի ցանկերն են իջնում: Ցանկը իջնում է, իսկ հանդիսատեսը ամեն դեպքում սպասում է, նայում էկրանին` դատարանի դահլիճում 12-ամյա աղջիկը պիտի ասի` մոր հետ է ուզում մնա՞լ, թե՞ հոր, նա խնդրել է, որ դատարանից դուրս գան ծնողները, նրանք դրսում սպասում են ու նրանց հետ պարսկերեն տեքստերին նայող հանդիսատեսը:

«Գիտե՞ս էս ֆիլմը Բեռլինում գլխավոր մրցանակ է ստացել», իմանում եմ ֆիլմից հետո:  Նայում եմ ինտերնետում` ոսկե արջ, և մրցանականեր լավագույն կնոջ ու տղմարդու դերերի համար: Ու ամենահետաքրքիրը` մուսուլմանական բարոյանությունը ներկայցնող ֆիլմում, ուր հերոսի սուտը միայն պարզում են ղուրանի վրա երդվել տալով, ստացել է քրիստոենական էկումնենիկ ժյուրիի մրցանակը:

«Հայաստանը վերանում է» սադիստական հրճվանքը ԼՏՊ-ն արտահայտում է 15 տարիների ընթացքում (հանած լռության տասը տարին), որը բնորոշվեց  նրա  «Սերգո ջան, լավ չես ապրելու» արտահայտությամբ:

1998թ. հրաժարականից սկսած` Հայաստանը վերացած տեսնելու նրա չարագուշակ հրճվանքը չի իրականանում, երկիրը մեկ զարգանում է, մեկ անկում ապրում, մեկ արտագաղթը աճում է, մեկ նվազում:

Հայաստանը վերացած տեսնելու նրա ցանկության հիմքում ընկած է Ղարաբաղը, նրա հավատամքն է դարձել` քանի դեռ Ղարաբաղի անկախության  համար Հայաստանը պայքարում է, ուրեմն վերանալու է:

Սակայն, կարծես, առաջին անգամ էր, որ իր գույժը հնչեցնում էր միջազգային մամուլում` ուղղված ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացին մասնակից միջազգային  ուժերին: Ինչո՞ւ. ուղերձի ենթատեքստն է` Հայաստանը Ղարաբաղի պատճառով վերանում է, դա ես գիտեմ, և եթե ինձ նախագահ դարձնեք, շուտ կտամ Ղարաբաղը, ու հարցը կփակվի:

Հայաստանը ոչնչացնելու ուղերձը նա այլ ձևակերպումներով էլ է անում հարցազրույցում` գրեթե նույնությամբ կրկնելով նույն ժամանակ «Եվրոնյուսով» Ալիևի տված հարցազրույցը:

ԼՏՊ-ն ասում է. «Ադրբեջանի ՀՆԱ-ն 5 անգամ ավելի է, քան Հայաստանինը: Բյուջեն 5 անգամ ավել է, ռազմական ծախսերը 10 անգամ ավել են: Բնականաբար Ադրբեջանի դիրքերը ավելի ամբարտավան կլինեն, պահանջները ավելի կոշտ կլինեն: Հիմա ձեռք բերել այն, ինչ կարող էինք ձեռք բերել այն ժամանակ, շատ դժվար կլինի (նկատի ունի իր իշխանության ժամանակվա ղարաբաղյան փուլային տարբերակը):

Իսկ ահա Ալիևի խոսքը. «Մյուս կարևոր պահն այն է, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի ուժերի հարաբերակցությունը արմատապես փոխվել է վերջին տարիներին: Օրինակ, Ադրբեջանի պետական բյուջեն 10 անգամ ավելի է, քան Հայաստանինը, միայն պաշտպանական ծախսերը գերազանցում են Հայաստանի ամբողջ բյուջեն: Այսպիսին է իրականությունը, և ժամանակի ընթացքում այս խզումը երկու երկրների միջև միայն ավելանալու է» (տեսայստեղ):

Ալիևը նույնիսկ Լևոնից ավելի մեղմ է ներկայացնում Հայաստանի իրավիճակը, չի խոսում Հայաստանի վերանալու, արտագաղթի մասին:

(Արժի՞ որևէ մեկին բացատրել, թե Հայաստանի շահերով հետաքրքրված քաղաքական գործիչը ինչ կասեր նման իրավիճակում. կամ չէր խոսի Ադրբեջանի «հզորության» մասին, կամ էլ, եթե հարց լիներ բյուջեի ծավալների աճի վերաբերյալ, Հայաստանը աշխարհի առաջ ոչ թե որպես վերացող երկիր կներկայացներ, այլ կասեր` «բյուջեով թող չոգևորվեն, 92-94 թվերին էլ էր Ադրբեջանը իրեն ավելի ուժեղ զգում, և տեսանք ինչ եղավ», ու նման բաներ: Գուցե արժի  բացատրել քաղաքականություն չըմբռնող, բայց քաղաքականությամբ հետաքրքրվողների համար):

(Ալիևն ու Տեր-Պետրոսյանը բառացիորեն նույնն են կրկնում նաև Ղարաբաղի հարցի ստասուս քվոյի վերաբերյալ, կարծես միասին պայմանավորված լինեն, միայն Տեր-Պետրոսյանը այդ մասին ասել է 24 օր առաջ մայիսի 31-ի հանրահավաքում(բարեբախտաբար ՄՆ-ի լրագրողը այդ հարցը չի տվել): Այսպես.

ԼՏՊ. «Իսկ որ Ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում առաջիկայում լուրջ զարգացումներ են սպասվում, եւ որ ստատուս-քվոյի պահպանման ռեսուրսն այլեւս սպառվում է, ակնհայտորեն երեւում է նախագահներ Մեդվեդեւի, Օբամայի եւ Սարկոզիի ս.թ. մայիսի 26-ի դովիլյան համատեղ հայտարարությունից, ինչպես նաեւ մեր ձեռքի տակ եղած որոշ խորհրդապահական տեղեկություններից։ Այս ամենը նկատի ունենալով, ենթադրում եմ, որ Սերժ Սարգսյանն այսօր արդեն մտահոգված է ոչ այնքան ստատուս-քվոյի պահպանմամբ, որքան գործընթացից ետ չմնալով»։

Ալիև. «Միառժամանակ Հայաստանում իշխում էր այն կարծիքը, որ նրանք պետք է պահպանեն ստատուս-քվոն այնքան, ինչքան հնարավոր է, և դա նրանց հաջողվում էր: Բայց վերջին ամիսներս իրադարձությունների զարգացումը ցույց տվեց, որ միջազգային հանրությունը, Մինսկի խմբի համանախագահներ ԱՄՆ-ն, Ռուսատանը, Ֆռանսիան, և այդ երկրների ղեկավարները ելույթ ունեցան պարզ հայտարարությամբ, որ ստատուս քվոն անընդունելի է»:

Նշեմ, որ նույնաբովանդակ հայտարարություններ, էլի են եղել(որ երեք երկրները կաջակցեն հիմնարար սկզբունքներին, որոնք երկու բառով սրանք են`մի կողմից տարածքների վերադարձ, մյուս կողմից «ԼՂ ապագա վերջնական իրավական կարգավիճակի սահմանում» և «ինքնորոշման երաշխավորում»), սա արդեն երրորդն է, և միայն ադրբեջանական շահերի պաշտպանը այն աշխարհի առջև կմեկնաբանի որպես ճնշում Հայաստանի վրա, որ  հայկական կողմը «մտահոգված է» և որ հայտարարությունում ասվում է, թե ստատուս քվոն անհնար է պահպանել, այսինքն՝ Հայաստանը որպես «վերացող» երկիր չի կարող միակողմանի զիջումներ չանել: Բայց վերջում էլ պարզվում է, որ այն Ադրբեջանի համար անընդունելի է: Սակայն այդ ճնշումը իրոք միակողմանի, միայն Հայստանի վրա կլինի, ու կհանվի Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, եթե հայկական ընդդիմությունը շարունակի աջակցել Ադրբեջանին):

Սակայն այսքանով չի ավարտվում ԼՏՊ-ի` Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելու մղումը, իր վրա է ստանձնում «անաչառ պատմաբանի» դերը ու հայտարարում ամբողջ աշխարհով մեկ, թե 1918 թվին, երբ անկախացան կովկասյան երեք հանրապետությունները. «Այն ժամանակ Ղարաբաղը Հայաստանի կազմի մեջ չէր մտնում, Նախիջևանը ձևականորեն մտնում էր, բայց, փաստորեն, Հայաստանը այնտեղ վերահսկողություն չուներ»:

Իսկ Հայաստանի կողմից Ղարաբաղի անկախությունը չճանաչելն էլ այնպիսի ծաղրական արտահայտությամբ է անում, որ այն ադրբեջանական մամուլը դարձնում է հարցազրույցի վերնագիր. «Ես ուրախ եմ, որ Հայաստանի երեք նախագահների խելքը հերիքում է, որ չճանաչեն Ղարաբաղի անկախությունը» (տես այստեղ):  «Խելք հերիքելու» ենթատեքստը պարզ է`«Ղարաբաղի անկախությունը անխելքություն է, անհնարին բան»: Եվ Ղարաբաղի ճանաչելը համեմատում է Թուրքիայի կողմից հյուսիսային Կիպրոսի ճանաչման հետ, մի բան, որը եվրոպացիների համար անընդունելի է: Այսինքն, Եվրոպային հորդորում է՝  հանկարծ չճանաչեք Ղարաբաղի անկախությունը, դա նույն կիպրոսյան խնդիրն է (էլի համեմատության համար ասեմ, որ հայ դիվանագետները և քաղաքական գործիչները միջազգային ասպարեզում Ղարաբաղը համեմատում են Կոսովոյի ճանաչման հետ, որ հնարավորություն բացեն Ղարաբաղի ճանաչման համար, իսկ Լևոնը ճիշտ հակառակն է անում՝ Կիպրոսի օրինակով փակում է Ղարաբաղի ճանաչման հեռանկարը):

Նաև այսպիսի միտք է ասում` Իրանի սահմանը ավելի կարևոր է, քան Ղարաբաղը: Այս արտահայտությունը նման է նրան, եթե մեկը ասեր` ուղեղիս աջ կիսագունդը ավելի կարևոր է, քան ձախը, կամ սիրտը ավելի կարևոր է, քան թոքերը: Միայն Ղարաբաղի վրա խաչ քաշած մեկը նման արտահայտություն թույլ կտար միջազգային մամուլում: Արտահայտությունն ասում է` մենք կարող ենք առանց Ղարաբաղի էլ ապրել:

Բայց Ղարաբաղը հանձնելը հերիք չի, նա նաև անդրադառնում է ղարաբաղյան պատերազմին և անուղղակի մեղադրում հայկական բանակին Քելբաջարը գրավելու համար.

«Հարց. Դուք ինքներդ պատկերացնո՞ւմ եք սահմանների բացման «ճանապարհային քարտեզը»:

ԼՏՊ- Շատ լավ եմ պատկերացնում: Մինչ 1992 թիվը ամեն ինչ շատ նորմալ էր գնում Թուրքիայի հետ: Մենք պատրաստ էինք դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել: Նույնիսկ արձանագրության նախագիծն էր պատրաստ, մի երկու հարց էր մնացել լուծել: Մեկ էլ սկսվեցին մարտերը Քելբաջարի շրջանում, և թուրքերը ուղղակի կանգնեցրին այդ գործընթացը որպես Ադրբեջանի հետ համերաշխության նշան: Նրանք պատռեցին այդ համաձայնությունները և փակեցին սահմանը»: Հիմա ալգորիթմը հետևյալն է: Գուցե մեզ դա դուր չի գալիս, բայց դա փաստ է. թուրքերը չեն գնա ոչ մի կարգավորման, քանի չի լուծվել ղարաբաղյան խնդիրը: Լուծեք ղարաբաղյան խնդիրը, հաջորդ օրը կբացվեն սահմանները»:

Այսպիսով, Լևոնը Քեյբաջարի գրավումը իր վրայից հեռացնում է և ջուրն է գցում իր pr-շչիկների աշխատանքը, թե նա հաղթանակած նախագահ է (գեներալ Արկադի Տեր-Թադևոսյանն էլ zham.am-ին տված հարցազրույցում ասում է. «մենք Շուշին գրեթե գաղտնի ազատագրեցինք առաջին նախագահից»: Ու վերջնականապես փլվում է հաղթանակած ու հիմնադիր նախագահի միֆը, որը ստեղծելու համար այդքան փող էր ծախսվել):

(Փակագծում նշեմ, որ  Լևոն Տեր-Պետրոսյանի այժմյան աջակից Տիգրան Պասկևիչյանը դեռ 1993թ. «Ար» շաբաթաթերթում գրել է, որ պատերազմի ամբողջ պատասխանատվությունը կրում է պաշտպանության նախարար Վազգեն Մանուկյանը, և դրա հետ Լևոնը կապ չունի: Իր «Պատերազմի նախարար» հոդվածում նա գրում է. «Այսպես հայտնվեց մեկը, որ իշխանական խաղերից վեր բարձրանալով պատասխանատվություն ստանձնեց լինելու պատերազմող երկրի պատերազմի նախարարը(Մանուկյանը): Այսպես հայտնվեց մեկը, որ իշխանությունների վարած պաշտոնական քաղաքականությանը չհամընկնող հայտարարություն կարող է անել, և այդ հայտարարությունը կարող է հերքվել նախագահի մամուլի քարտուղարի կողմից(Տեր-Պետրոյանի քարտուղարի): Այսպես հայտնվեց մեկը, որ Հայաստանում արցախյան խնդրի նկատմամբ եղած դիրքորոշումների մեջ ուներ իր սեփականը` ազատագրել Արցախի տարածքը, ապահովել անվտանգությունը և ապա անցնել բանակցությունների», «Ար», 14-21, 1993թ.):

Բայց գլխավորը դա չի, այլ այն, որ Լևոնը «շատ լավ պատկերացնում է» Թուրքիայի սահմանը բացելը` հետ վերադարձնել Քյալբաջարը ու Ղարաբաղը տալ Ադրբեջանին:

Իրո՞ք Լևոնը Թուրքիայի ու Ադրբեջանի լրտեսն է, ինչպես պնդում են շատերը` ադրբեջանաթուրքական շահերին նվիրվածությունը տեսնելով: Իսկ ոմանք էլ կարծում են, թե նա ԱՄՆ-ի ու արևմուտքի շահերին է ծառայում, քանի որ պնդում է  Ղարաբաղի լուծման արևմտյան փուլային տարբերակը, որի դեպքում ՆԱՏՕ-ի զորքերը կտեղակայվեն Իրանի սահմանին: Սակայն ինչպե՞ս թե արևմտյան շահերի ներկայացուցիչ, եթե նա իր հարցազրույցում նաև Ռուսատանին է քծնում` ներկայացնելով իբրեւ տարածաշրջանի միակ խաղացող ու բացի դա ողջունում Սերժ Սարգսյանի կողմից ստորագրված ռուսական ռազմաբազաները ևս 49 տարով Հայաստանում թողնելու պայմագիրը.

«Հարց. Ճիշտ արեցի՞ն, որ վարձակալությունը երկարաձգեցին (ռուսական ռազմաբազաները 25-ի փոխարեն 49 տարով երկարաձգելը):

ԼՏՊ. Իհարկե ճիշտ արեցին»:

Նաև ճիշտ է համարում, որ Ռուսաստանը ոչ միայն չի վճարում բազաների համար, այլև Հայաստանն է ծախսերի մի մասը փակում:

(Տեր-Պետրոսյանը Սերժ Սարգսյանի բոլոր քայլերը ճիշտ է համարում, հայ թուրքական ձախողված արձանագրությունների վերաբերյալ հարցին էլ` «Սարգսյանը ինչը այնպես չարեց» պատասխանում է.«Նա ամեն ինչ արեց նորմալ և ճիշտ»: Իսկ եթե հիշենք անցյալ տարի ՀՀՇ-ի համագումարում նրա խոսքը, որ «Առանց Ղարաբաղյան հակամարտության եւ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման Հայաստանն անվտանգության, տնտեսական զարգացման եւ ժողովրդագրական վիճակի բարելավման հեռանկար չունի, անկախ այն հանգա մանքից, թե ում ձեռքում կլինի իշխանության ղեկը», ապա պարզ կդառնա որ նրա հակասությունը Սերժ Սարգսյանի հետ միայն  Ղարաբաղի հարցում է, որ Սարգսյանը Ղարաբաղի հարցում այն զիջումները չի անում, ինչ ինքը կաներ: Դեռ այդ աստիճանի միամիտներ կա՞ն, որ կարծում են, թե Տեր-Պետրոսյանը տնտեսական բարեփոխումներ է ցանկանում անել):

Ոմանք կարող են ասել, թե Լևոնը ռուսական շահերի պաշտպան է, իսկ հակառուսական տրամադրվածները, ինչպես նախկինում էին պնդում, այնպես էլ հիմա կպնդեն, թե նա ուղղակի Կրեմլի ագենտ է:

Ուրեմն, ո՞ւմ լրտեսն է դուրս գալիս ԼՏՊ-ն՝ Թուրքիայի՞, Ադրբեջանի՞, ԱՄՆ-ի՞, թե՞ Ռուսատանի: Ոչ մեկինն էլ չի, ուղղակի ԼՏՊ-ն տվող է, հանձնող, ով ինչ պահանջում է, պատրաստ է տալ: Ադրբեջանը Ղարաբա՞ղն է ուզում, վերցրու, Թուրքիան է՞լ է Ղարաբաղն ուզում, տալիս եմ, չի՞ ուզում, որ ցեղասպանության խնդիրը միջազգային ասպարեզում բարձրացնեմ, չեմ անի, Ռուսաստանը իր ռազմաբազաների տեղակայման  պայմանագիրն ուզում է 25 տարվա տեղ 49 տարով երկարացնե՞լ, խնդրեմ, իսկ եթե ուզի հավե՞րժ թողնել, առարկություն չկա: Տպավորությունն այն է, որ եթե Թուրքիան Գյումրին էլ պահանջի, Լևոնը պատրաստ է տալ. տալ, տալ, հանձնել, միայն դիմադրելու համար նեղություն չքաշել:

Այսպիսով, եթե մանրակրկիտ վերլուծության ենթարկվի վերջին 20 տարվա պատմությունը, նկատելի կդառնա, որ հենց Լևոնի զիջողականության, դիմադրելու կարողության բացակայության, հետն էլ հայկական դիմադրությունը ոչնչացնելու պատճառով է, որ ղարաբաղյան հարցը չի լուծվել. հաղթանակած երկիրը հնարավորություն ուներ ճանաչել Ղարաբաղի անկախությունը և պարտված Ադրբեջանին պարտադրել նույնն անել ու հրաժարվել մեկընդմիշտ Ղարաբաղը իր կազմում տեսնելու հնարավորությունից: Դրանից հետո տնտեսական զարգացման ցուցանիշներն ու նաև ցեղասպանության ճանաչման խնդիրը միջազգային ասպարեզում բարձրացնելն էլ կստիպեին Թուրքիային սահմանը բացել(հարցազրույցում քննադատում է Քոչարյանին ՄԱԿ-ի ամբիոնից ցեղասպանության ճանաչման հարցը բարձրացնելու համար, մինչդեռ պատմությունը ցույց տվեց, որ դա ճիշտ քայլ էր, Թուրքիան առաջին անգամ, հանձին Էրդողանի, 2005-ին Հայաստանի հետ հաշվի նստեց ու նամակ հղեց Հայաստանի նախագահին): Լևոն Տեր-Պետրոսյանը թույլ չտվեց Հայաստանի Գերագույն սովետին ճանաչել Ղարաբաղի անկախությունը և բանակցությունները տարավ այն հունով, որից այժմ չեն կարող դուրս գալ Հայաստանի կառավարությունները, Սովետից ժառանգված տնտեսությունը ոչնչացրեց` առանց դիմադրության մասին մտածելու իր համախոհներին հանձնելով այն, ինչ ուզում են՝ երկրի ամբողջ ունեցվածքը, տնտեսական լծակները, որի արդյունքում վերացավ տնտեսական մրցակցության դաշտը, ու արդյունքում երկիրն աղքատացավ, ու բնակչությունը նվազեց:

Իսկ հենց սկսեց երկիրը քիչ թե շատ զարգանալ, շնչել, նա կրկին հայտնվեց ու որպես ընդդիմություն դարձավ աջակիցն այն իշխանության, որը կրկին տնտեսությունը ոչնչացնում է: Այո, Լևոնը այս անգամ էլ թույլ չտվեց, որ դիմադրություն ստեղծվի ընդդեմ իշխանության, արգելակեց դիմադրության դուրս եկած ժողովրդական ընդվզումն ու իր գործը հանգիստ արած` այս իրավիճակը հռչակեց՝ Հայաստանը վերանում է, ինքն էլ «ոչ մի տեղ չի շտապում» (հարցազրույցից), սպասում է վերանա, որ վերացած Հայաստանի նախագահ դառնա:

Ուրեմն, նա տարիներ շարունակ հետևողականորեն զբաղված է հայոց դիմադրողականությունը ոչնչացնելով, իր նախագաահության օրոք դա նրան վերջնականապես չհաջողվեց, դիմադրողականությունը ավելի ուժեղ էր, քան նրա բռնած դիրքը: Բայց այսօր երևում է, որ նա հասել է որոշակի արդյունքների:

Աքսիոմա է, որ պատմության ընթացքում ժողովուրդները տևական հակամարտությունների մեջ են, որոնք լուծվում են միմյանց ուժերը ճանաչելով (պրիզնատ գալ): Այդ հակամարտություններում դիմանում են նրանք, ովքեր միմյանց հետևողական դիմադրություն են ցույց տալիս ու ապացուցում մոլորակի վրա տեղ ունենալու իրենց իրավունքը: Ովքեր չեն դիմադրում, անընդհատ հանձում են իրենց դիրքերը, մյուսները ուղղակի վերացնում են` արժանի չհամարելով երկիր մոլորակը տնօրինողների մեջ տեղ տալ նրանց:

Ինչո՞ւ պիտի մի Լևոն Տեր-Պետրոսյանի պատճառով հայ ժողովուրդը երկրորդ անգամ ցեղասպանության ենթարկվի, չդիմադրի ու Ղարաբաղը հանձնելով թուրք-ադրբեջանցիների համար Սյունիքի դուռը բացի ու դրանով էլ Հայաստանի պատմության վերջակետը դրվի:

Այսպիսով, եթե հայ ժողովուրդը ընտրում է աշխարհի վրա իր դիրքերն ամրացնելու ճանապարհը և ուզում  է հաստատել իր տեղը պատմության մեջ, ապա Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և նրա համախոհները դառնում են ազգային անվտանգությանը սպառնացող խնդիր:

Գարեգին Բ կաթողկիոսը հիմա Սայաթ-Նովա-Աբովյանի խաչմերուկում ճիշտ նույն տեղում է կառուցում իր համար նստատեղ, որտեղ ժամանակին,` 17-րդ դարում «գիրացած, հաստացած ու հոռացած» Մելիքսեթ կաթողիկոսն էր ապրում. «Իր համար բնակության տեղ էր ընտրել Երևան քաղաք Կաթողիկե եկեղեցին` իր գլխին հավաքելով ազգականներին ու մերձավորներին և նրանց հետ Էջմիածնի սուրբ աթոռի մուտքով ու արդյունքով փափկակենցաղ, մեղկ ու լայն կյանքով էր ապրում»:

Կոմիտաս վարդապետ Հովնանյանը զայրույթով աղաղակում էր, թե Եհովայի վկան տեր Եսայուն ասել է «կոկորդդ կկրծեմ»: Ասել է, թե չէ, չգիտեմ, բայց որ հայ հոգևորականները էրկու ղուռուշի ու իշխանության համար հա՛մ իրար կոկորդ են կրծել հա՛մ էլ ժողովրդի կոկորդը, համ էլ երկիրը օտարների ասպատակության մատնել, ես չեմ ասում, այլ հենց հայ հոգևորական, վարդապետ Առաքել Դավրիժեցին է պատմում իր «Պատմության» մեջ:

Դավրիժեցին ներկայացնում է հայ ժողովրդի 60 տարվա պատմությունը` 1602-ից մինչև 1662թ.: Երևում է, թե նա ինչպես է բարեխիղճ լրագրողի պես փաստերը ուսումնասիրել, նույն դեպքի վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ ներկայացրել ու բացել ամբողջ Էջմիածնի իրական դեմքը, թե ինչպես են երեք կաթողիոսներ գահի համար կռիվ տալիս, իսկ էն երկուսը Շահ Աբասին բերում երկրի վրա, որ կաթողիկոսությունը հետ առնեն երրորդի ձեռքից:

Այսպես, նախ, սկզբում  նկարագրում է,  թե ինչի  Դավիթ կաթողիկոսը ևս մի կաթողիկոս օծեց ու հա՛մ իր հա՛մ երկրի գլխին փորձանք բերեց: Երկու վարկած է ներկայացնում, սակայն հետագա շարադրանքից ելնելով ավելի հավանական վարկածը սա է դառնում. «Մելիքսեթ կաթողիկոսը փառամոլ մարդ էր և հետամուտ էր նախագահ իշխանության, այդ պատճառով ամենքին առատությամբ բաշխում էր ինչքեր և բոլորին գրավում իր կողմը, …որպեսզի օգնեն իրեն և ինքը լինի կաթողիկոս, նույն կերպ էլ տեղի իշխանին շատ ինչքեր տվեց կաթողիկոս լինելու համար: Իսկ այդ իշխանը ինչքեր ստանալուց հետո Դավիթ կաթողիկոսին հարկադրեց, որպեսզի Մելիքսեթին օծի: Իսկ Դավիթն էլ ճար չունենալով, կամքով թե հակառակ իր կամքի Մելիքսեթին կաթողիկոս օծեց»:

Դավրիժեցին գրում է, որ այժմ  «երկու կաթողիկոս եղան և երկու ծախսող… և նրանց ձեռքով պարտքը շատացավ, բարդվեց, դիզվեց Սուրբ Էջմիածնի աթոռի վրա»  ու, քանի որ պարտքերը չէին կարում տալ էրկու-էրկու «մշտապես փախուստի ու թաքստի մեջ էին»:

Ինչ անեն-ինչ չանեն, հարուստ ծնողների զավակ հարուստ վարդապետ են գտնում` Սրապիոնին, ասում` արի կաթողիկոս էղի մեր տեղը, փոխարեն մեր պարտքերն էլ փակի: Նամակում գրում են.«Մեծ վարդապետ Սրապիոնին, որ Տիգրանակերտ քաղաքի առաջնորդն էր, որպեսզի գա և վճարի պարտքերը: Ահավասիկ  մենք մեր կամքով հեռանում ենք կաթողիկոսությունից, եթե գաս և պարտքերը վճարես թող քեզ լինի աթոռն ու կաթողիկոսությունը»:

Սրապիոնը գալիս, օծվում է կաթողիկոս, բայց մյուս երկուսը հայկականով քցում են նրան, խոսքը չեն պահում ու գնում են Շահ-Աբասի մոտ, որ նա  Սրապիոնին հանի, իրանց էլի նրա տեղը դնի: Պատմիչը զույգ կաթողիկոսների շահին դիմելը կապում է  Շահ-Աբասի կողմից Հայաստանից ժողովրդին տեղահանելու Պարսկաստան գաղթեցնելու հետ.«Խորհուրդ արին, բայց ոչ տիրոջ միջոցով, ըստ գրվածի, ի կորուստ իրենց և ի կործանում և տապալում երկրի, ի բնավ ջնջում իրենց ազգի, քանզի որոշեցին իրենց միջև արված հաստատությամբ. Որպեսզի գնան Սպահան պարսից թագավորի մոտ»: Ապա նաև Մելքիսեթի մասին գրում է.«Շահին բերեց հայոց աշխարհը, ամբողջ երկիրը ավերեց, ծագեծագ անմարդաբնակ դարձրեց»:

Իսկ Շահը ուրախանում ա, որ երկիր տվող կաթողիկոսներին է ռաստ էկել. «Երբ շահը այդ լսեց և հասկացավ հոգով ցնծաց, մտքով ուրախացավ, մարմնով զվարթացավ, որովհետև այդ օրը նրա ուրախությունը ավելի մեծ եղավ, քան իր ամբողջ կյանքի ընթացքում էր եղել….նրանց մտերիմ ցույց տվեց, մինչև որ նրանց սրտերի բոլոր գաղտնիքները դուրս քաշեց, նրանց երկրների վերուդիր և իշխանավոր անձանց իմացավ: Եվ երբ իմացավ, որ իրոք նրանց սրտինը այն է, ինչ որ բերանով խոսում են, հրաման տվեց իր զորավարներին զորքը պատրաստել մեկնելու համար»:

Շահը գալիս գրավում է Երևանը, և մի տարի անց կատարվում է մեծ ողբերգությունը` 1605թվի տեղահանությունն ու գաղթը, որ Դավրիժեցին շատ ազդեցիկ նկարագրում է: Պարսկաստան քշվեցին մոտ 300 հազար հայեր:

Իսկ հետո էլ կաթողիկոսների հետ շահը Սրապիոն կաթողիկոսի հարցերն է լուծում. «Կաթողիկոսները իրենց կրոնավոներից մեկին թագավորի ծառայի հետ ուղարկեցին Սրապիոն կաթողիկոսի հետևից: Սրանք գնալով Ջուղա` գտան Սրապիոն կաթողիոկսին, բռնեցին նրան, բանտարկեցին ու պահանջում էին շատ գանձեր: Նա թեպետ կարողացածի չափով տալիս էր, բայց նրանք դրանով չէին բավարարվում, այլ տմարդի ու անագորույն բնույթ ունենալով բերին Սրապիոնին գցեցին չարչարանքների փորձության մեջ, հարվածների ու ծեծի ենթարկեցին: Եվ այդ պատվավոր մարդուն խիստ անպատիվ արին, մինչև իսկ փողոցի հրապարակի մեջ ոտքերից կախած ուժգին բրածեծ արին նրան բազում օրեր»: Վերջը խեղճ Սրապիոնը պարտք անելով լիքը գանձեր է տալիս մինչև նրանց «աչքերը լիանում են» ու բաց են թողնում: Սրապիոնը վերադառնում է իր հայրենի քաղաքը երկու տարուց մեռնում է:

Դավիթ կաթողիկոսը հայերի աքսորի հետ գնում է ու մնում Սպահանում, իսկ Մելիքսեթը աքսորի կեսից հետ գալիս Էջմիածին ու կաթողիկոսությունը առնում ձեռքը:

Գարեգին Բ կաթողկիոսը հիմա Սայաթ-Նովա-Աբովյանի խաչմերուկում ճիշտ նույն տեղում է կառուցում իր համար նստատեղ, որտեղ ժամանակին «գիրացած, հաստացած ու հոռացած» Մելիքսեթն էր ապրում. «Իր համար բնակության տեղ էր ընտրել Երևան քաղաք Կաթողիկե եկեղեցին` իր գլխին հավաքելով ազգականներին ու մերձավորներին և նրանց հետ Էջմիածնի սուրբ աթոռի մուտքով ու արդյունքով փափկակենցաղ, մեղկ ու լայն կյանքով էր ապրում»:

Էն վախտվա ու հիմիկվա տարբերությունն էն ա, որ հիմա գրող չկա, թե կաթողիկոս, եպիսկոպոս ու արքեպիսկոպոս ինչ կյանքով են ապրում, հակառակը, հենց գրում են թե արքեպիսկոպոս Կճոյանը բենթլիով է ման գալիս, Բենթլիի վկաները հարձակվում են` բա հո մարշրուտնի չէր նստելու: Բենթլին էլ այսբերգի մենակ էրևացող մասը: Իսկ է՜ն ժամանակ գրողն էլ դրսից չէր, ներիս մարդ էր: Եթե հիմա ներսում մի Դավրիժեցի հայտնվի, ի՜նչ հետաքրքիր բաներ կգրի: Բայց որտեղի՞ց հայտնվի, ամեն ինչ շատ լավ կոնտրոլի տակ է, ներսում` էդ հեչ, դրսում էլ կանտրոլը կայացման փուլում է: Մեկ էլ կասեն` ի՞նչ եք վատ հոգևորականների օրինակներ բերում, լիքը բարեպաշտ ու ազնիվ հոգևորականներ կան, ինչի՞ նրանց մասին չեք գրում: Եթե կան, թող Դավրիժեցու պես Կճոյանի ու Գարեգինի պատմությունները գրեն ու հայտնի դառնան իրենց ազնվությամբ: Չե՞ն գրում, ուրեմն դրա ազնի՞վը որն ա:

Լավ, էլի վերադռնանք 17-րդ դար, ուր կաթողիկոսների ավանտյուրաները հայ ազգի գլխին չեն ավարտվում:

Ուրեմն Հայաստան են գալիս կաթոլիկ հայրեր, «ֆռանգներ», որ քրիստոնեկան գանձեր ու մասունքներ տանեն: Եվ ո՞ւմ օգնությամբ, և ո՞ւմ կաշառելով, իհարկե կաթողիկոսին. «սրանք հանդիպեցին Մելիքսեթ կաթողիկոսին նրան խնդիրք տվին ու ոսկե դահեկան, որ չհետաքրքրվի կամ հետաքնին չլինի նրանց գործերին, ինչ հետագայում անելու էին»:

Ֆռանգները գաղտագողի Հռիփսիմի եկեղեցու գաղտնարաններն են գտնում, նշխարները հանում, Հռիփսիմեի գերեզմանը փորում, մասունքները հանում: Էջմիածնի երկու եպիսկոպոսներ պատահաբար բռնացնում են ֆռանգներին, հարցնում` էս ի՞նչ եք անում, ու կռիվ ա սկսվում: Կաթոլիկները շատ են լինում ու եպիսկոպոսներին ծեծում են, «որովհետև հայրերը երեք հոգի են եղել, իսկ եպիսկոպոսները երկու»: Բայց եպիսոկոպոսներին մալադեց, կարողացել են ձեռներից առնել նշխարներով լիքը տապանը և բերել Էջմիածին ու դրել հրապարակի վրա: Ֆռանգներն էլ են գալիս, որ նշխարները ձեռներից բաց չթողնեն, կաթողիկոսին հո մուֆթա էդքան ոսկի չէի՞ն տվել:

Եպիսկոպոսները սպասում են կաթողիկոսին «թե կդատապարտի հայրերին,  վրեժխնդիր կլինի նրանց»: Ի՞նչ վրեժխնդիր, փողը էն գլխից առել էր. «իսկ նա որ հայրերից առել էր ոսկե դահեկաններ, այն ոսկով կաշառակուր եղավ նրա մտքի տեսողությունը, չեղավ վրեժխնդիր, այլ թույլ տալով անհոգ մնաց»:

Ֆռանկները իրանց «բաժին» նշխարները հանգիստ առնում ու գնում են: իսկ մնացածը եպիսկոպոսները տանում հետ են դնում:

Ի վերջո տարբեր հետախուզզական աշխատանքների շնոհիվ հայ խոջաները` աշխարհականներ կարողանում են հետ վերցնել նշխարները:

Նշխարների պատմությունից հետո արդեն, Դավիթ կաթողկիոսը Մելիքսեթին խնդրում ա, որ գոնե իրան էնքան փայ տա, որ ծերությունը նորմալ անցկացնի.«տուր ինձ օրվա պարենի, կերակուրի պետքերի համար միջոց ու զգեստ»: Իսկ «Մելիքսեթը գիրացած, հաստացած, ու հոռացած իշխանության մեջ չէր կամենում լսել Դավիթին»:

Ի՞նչ անի Դավիթը, ինչ պիտի անի, պրյամո շահի մոտ. «Թագավոր, հավիտյանս կեցցես, թեպետ ինձ նեղացնողներ ու դառնացնողներ կան, բայց տեսնելով քո դեմքի քաղցրությունն ու վայելչությունը և քո խոսքերի մխիթարությունը, իմ բոլոր վշտերը մոռացվում ու փարատվում են»: Շահը հարցրել է, թե ո՞վ է այդ մարդը որ քեզ վշտացնում է. Դավիթը այլազգիների լեզվով է պատասխանել.«սմուկ սաթան, խալիֆեն», որ նշանակում է ոսկորներ ծախող կաթողիկոսը, սկսել է ամբաստանել Մելիքսեթին, նրա արարքները հիշատակել շահի առջև, որ սրբուհի Հռիփսիմեի նշխարները կաշառքով ֆռանկներին թույլ է տվել տանելու»: Իսկ ամենակարևորը. որ ինքը կաթողիկոսական իշխանությունը վերցնի Մելիքսեթի ձեռից, շահին հուշում է, որ կաթողիկոսարանը պետք է Սպահան բերվի, իբր գաղթացրած հայերին Սպահանում պահելու համար. «Եթե Լուսավորչի աջը և Էջմիածնի քարերը չգնան Սպահան, անհնար է, որ հայ ազգը Սպահանում մնա»:

Շահը Լուսավորչի աջը, Էջմիածնի քարերը բերել է տալիս Սպահան, իսկ  Մելիքսեթի վրա զայրանում ու հրամայում պատժել նրան, ու ո՜նց են պատժում. «Մելիքսեթին բերին Երևանի բերդի մեջ, գետնի վրա տարածեցին նրան և չորս կողմերից կապկպեցին, կապելով ցցերի`գցեցին մեջքի վրա: Առան բևեռաքաշները, այսինքն աքցանները և դրանցով կտրեցին ծղիների, այսինքն թևերի միսը և այդ կտրած միսը դրին նրա բերանը: Երկու կողմից կանգնած փայտավորները ծեծում էին նրան և ասում`կուլ տուր: Իսկ Մելիքսեթը թեպետ չէր կամենում, սակայն տառապանքից ճարահատ ծամեց և կուլ տվեց»:

Եվ այսպիսով կաթողիկոսները ռակիրովկա են լինում, Մելիքսեթը` Սպահան, իսկ Դավիթը` Էջմիածին ու վերականգնում է իր կաթողիկոսական իշխանությունը: Բայց երկար չի տևում, շուստրի Մելիքսեթը դավեր ա նյութում Դավիթի դեմ, ու էլի ռակիրովկա են լինում, Մելիքսեթը` Էջմիածին, Դավիթը` Սպահան:  Շահն էլ Դավիթ կաթողիկոսին մի գյուղ է նվիրում. «որպեսզի ուտի այն գյուղի եկամուտը ու աղոթի թագավորի համար»:

Մելիքսեթը մի որոշ ժամանակ էլ է իշխում, և այդ ժամանակ. «Բազմաթիվ անկարգություններ ու օրինազանցություններ մտան հայոց ազգի մեջ` կաշառքով անարժան մարդկանց ձեռնադրություն տալ` թե եպիսկոպոսների, թե քահանաների, կաշառքով սեփական վիճակից այս վանքից կտրել, ուրիշ վանքի շնորհել,  ապօրինի պսակի, կնաթողության, երկկնության համարձակ հրաման տալ ամուսնության: Կաթողիկոսը և իր եպիսկոպոսները ոգի ի բուռն ջանք էին թափում, թե իրավամբ, թե անիրվաությամբ հնարքներ էին մտածում ժողովելու ինչքեր, որ թերևս բավականացնի իրենց, ծառաների ու տուգանքի վճարման ծախսեր»:

Ի վերջո, Մելիքսեթը կաթողիկոս է օծում իր ախպոր տղին` Սահակին, ինքը պարտատերերից փախչում է, ու «ճողոպրում օսմանցիների երկիրը»:

Իսկ Սահակը  իրա համար կաթողիկոսություն էր անում, մեկ էլ միամիտ հայ ազգը. «որ ապրում էր արևելքում ու արևմուտքում միաբանվեց» ու մի ուրիշ կաթողիկոս օծեց` Մովսեսին: Էնքան էլ միամիտ չեղավ, Մովսեսը շահի աչքն էր մտել մոմը սպիտակացնելու տեխնոլոգիան նրա վարպետներին սովորեցնելով, իսկ մյուս շահը` Շահսեֆին «հրաման ու թուղթ տվեց Մովսես վարդապետի կաթողիկոսության»:

Սահակն էլ համարում էր «որ Մովսեսը առանց իրավունքի ինչ-որ հնարքով աթոռը և կաթողիկոսությունը հանել է նրա ձեռքից: Ի՞նչ անի: Սահակը գնում է Կնոստանտինոպոլիս ու հոգևոր առաջնորդ Զաքարիա վարդապետի միջոցով սուլթան Մուրադին խնդրում, որ իրեն տան կաթողիկոսական իշխանությունը:  Զաքարիան էլ Մովսեսի հետ չուներ, ու դասավորում-ստանում ա սուլթանի համաձայնությունը: Սահակին հանգստացնելու ու բավարարելու համար, եկեղեցին որոշեց նրան «երեք հարյուր ղուռուշ անխափան տան», որ տեղը վեր ընկնի ու չընկնի «այլազգիների դռները» իշխանությունը վերադարձնելու համար ու նաև «Ղուռուբաշի վանքը իր եկամուտներով տվին նրան»:

«Բայց Սահակ կաթողիկոսը չհաճեց և ետ չկանգնեց իր չար դիտավորություններից, մտքերից այլ գնաց վեզիրի պալատը իր սրտի խորհուրդը կատարելու»: Սահակը ու Պողոս վարդապետը այս խնդրագիրն են հասցնում վեզիրի ձեռքը.«Հայտնի լինի մեծ ու անպարտելի տերության հզորիդ, խնդրում ենք, որպեսզի շնորհես մեզ հայոց ազգի կաթողիկոսական իշխանույթունը: Եթե այս բանը հաճո լինի վեհիդ և մեզ արժանացնես այս սպասավորության, մենք արքունի գանձարանին տարեցտարի յուրաքանչյուր տարում կտանք տասը հազար ղուրուշ»:

Ապա մի ուրիշ խումբ հայեր վեզիրին խնդրում են որ նման բան չանի.«դրանք իրենց փառամոլության ու ագահաության համար խեղճ հպատականերին կենթարկեն ծանր հարկի»: Վեզիրը պատասխանում է. «Անխելք հայեր, ինչպես նրանց չտամ կաթողիկոսությունը, քանի որ նրանք տարեկան տասը հազար ղուրուշ են ավելացնում թագավորական գանձարանին»:

Ի վերջո այս ծրագիրը խափանում են էլի աշխարհիկ մարդիկ, խոջաները, որ ավելի շատ փող են տալիս վեզիրին ու բացատրում թե տես Սահակը քո գլխի վրայից թռնելով սկզբում սուլթանի մոտ ա գնացել, հետո նոր քո մոտ ա եկել:

Վեզիրը ջղայնանում է, ու ի՞նչ է անում` հրամայում խոշտաանգել Սահակին:

Տաքսու վարորդը հենց տեսավ Վիոլետն ա նստում, ուրախացավ ու սկսեց գրականությունից խոսել: «Շանթ» հեռուստատեսության «Թաքնված տաղանդով» ներկայացնում են Վիոլետ Գրգորյանին որպես բանաստեղծուհի, ու հիմա հազարավոր մարդիկ ճանաչում են նրան որպես բանաստեղծուհի, բայց թե ինչ է գրել, ոչ ոք չգիտի: Իսկ վարորդը սկսեց պատմել, թե ինչքան է սիրում գրականություն: Տալիս էր հայ գրողների անունները, բայց միայն դասականների: Հետո խոսակցությունից պարզվեց, որ մի երեք տարի է, ինչ Հայաստանում է: Բելառուսից եկել է: Ինչի՞, ինչի է թողել հարուստ երկիրը ու էկել էս քյամբախը:

«Ընկերս տղայիս հայերեն ասեց` բարև, տղաս պատասխանեց` բարև, ընկերս հարցրեց` ոնց ես, տղաս չկարողացավ պատասխանել հայերեն: Ասեցի` պահոո, էս էրեխեքը ռուս կդառնան, ու տուն-տեղս ծախեցի, էկա էրևան»: Աղջկան միանգամից տվել է հայկական դպրոց, շատ հեշտ կարողացել է ադապտանալ ու արդեն ավարտել է դպրոցը, ընդունվել բժշկական`հայերենով: Տղան մի քիչ դժվարություն է ունեցել, բայց հետո հաղթահարվել է: Մինսկի բիզնեսը, վարսավիրանոց ու խանութ թողել-էկել էրևան տաքսի է քշում, բան չկա, կարևորը էրեխեքը հաստատ հայ դառան:

Ի՞նչն էր ստիպել նրան, որ քսան տարի ապրել էր Մինսկում, չմնար, հետ գար. համ կյանքը ավելի հարմարավետ կլիներ, համ էլ երեխաների ապագան ավելի հստակ, ու հիմա ամեն ինչ թողել էկել է Երևան, որ երեխաները հայերեն սովորեն, ու հայ լինելն էլ կապում է լեզվի հետ: Մի՞թե որ մնար Մինսկում, նրանք իրենց հայ չէին զգա. կզգային ու ամեն ապրիլի 24-ի կհիշեին հարյուր տարի առաջ իրենց նախնիների եղեռնը: Հազվագյուտ մարդ, հազարներով գնում են Հայաստանից մենակ նրա համար, որ էրեխեքը լավ կրթություն ստանան, իսկ նա հենց կրթության, էս վատ կրթության համար վերադառնում է:

Միլան Կունդերան «Մոռացված մի ծնունդ» էսսեում Չեխիայի անկախությունը կապում է լեզվի վերածննդի, իսկ մահը` 1968-ի ռուսական օկուպացիայի հետ.

«Նրա մահվան պատկերով հիպնոսացած՝ մտածեցի նրա ծննդյան մասին,ավելի ճիշտ՝ նրա երկրորդ ծննդյան՝ նրա վերա-ծննդյան մասին՝ 17-րդ և18-րդ դարերից հետո, որոնց ընթացքում գրքերից, դպրոցներից, վարչականմարմիններից անհետացած չեխերենը (ժամանակին Յան Հուսի և Կոմենիուսիմեծ լեզուն) իր կյանքը քարշ էր տալիս գերմաներենի կողքին՝ որպեստեղական, առտնին մի բարբառ. մտածեցի այդ 19-րդ դարի չեխ գրողների ևարվեստագետների մասին, որոնք հրաշալի կերպով կարճ ժամանակվաընթացքում արթնացրել էին քնած մի ազգ. մտածեցի Բեդրիխ Սմետանայիմասին, ով չեխերեն ճիշտ գրել անգամ չգիտեր, ով իր անձնական օրագրերըգերմաներենով էր գրում, բայցևայնպես ազգի ամենաներկայացուցչականանհատականությունն էր։ Եզակի կացություն էր. չեխերը՝ բոլորն էլերկլեզվախոս, այնժամ հնարավորություն ունեին ընտրություն կատարելու՝ծնվել կամ չծնվել, լինել կամ չլինել։ Նրանցից մեկը՝ Հյուբերտ ԳորդոնՇաուերը, քաջությունն ունեցավ առանց այլևայլի՝ ուղղակի ձևակերպելու գրավի էությունը՝ «Սենք ավելի օգտակար չե՞նք լինի մարդկությանը, եթե մեր հոգևոր ուժը, էներգիան միացնենք մի մեծ ազգի մշակույթին, ազգ, որ շատ ավելի բարձր մակարդակի է, քան նոր ծնվող չեխ մշակույթը։» Եվ այնուամենայնիվ, ի վերջո նախընտրեցին, գերադասեցին «նոր ծնվող մշակույթը» գերմանացիների հասուն մշակույթից»։

Կունդերան Չեխիայի մահը տեսնում է օկուպացիայով, օտար զինվորի ոտքը երկիր դառնում է սպանություն, նա այդ էսսեն սկսում է այսպես. «Այսօր ո՞վ է տակավին հիշում ռուսական բանակի կողմից Չեխոսլովակիայի գրավումը 1968-ի օգոստոսին։ Իմ կյանքում դա մի հրդեհ եղավ», իսկ Չեխիայի ծնունդն ու վերածնունդը ոչ թե 1918թ. անկախությամբ է հիշում, այլ լեզվի, չեխերենի վերածնունդով, միայն չեխերենը վերակենդանացնելով է որոշվում մարդկության մաս կազմել որպես առանձին երկիր և  «մարդկությանը օգուտ տալ» որպես առանձին միավոր:

Նույն պրոցեսը եղել է նաև հայերի մեջ, միայն մի փոքր այլ կերպ. 19 դարի սկզբին, երբ ազգային գաղափարները սկսում էին տարածվել ամբողջ Եվրոպայով ու աշխարհով, հայերի երկընտրանքը կարծեմ նույնը չէր, կամ` միանալ, ձուլվել մի ավելի «բարձր» մշակույթ ունեցող ազգի մեջ ու մարդկությանը ավելի օգտակար լինել, կամ` «նոր ծնվել»: Միանալ ո՞ւմ, դեռ ռուսները չէին ներխուժել Հարավային Կովկաս ու եթե ներխուժեին էլ, իրենց մշակույթով դեռ ավելի բարձր չէին, դեռ ռուսական մշակութային բումը չէր եղել, իսկ մուսուլման գերիշխանությանը ձուլվելը բարեպաշտ քրիստոնյա հայի համար մարդկությանը ոչ թե օգուտ, այլ վնաս հասցնել կլիներ: Ուրեմն, երկընտրանքը այլ տեղ էր` մնալ կրոնական համա՞յնք, թե՞ ընդունել մարտահրավերը,  վերածնվել որպես ազգ, որի անդամներին միացնում է լեզուն ու պաշտպանում պետությունը: Ու երկընտրանքը լուծեց Խաչատուր Աբովյանը, որ «քրիստոնեական» գրաբարի տեղը, միայն գրագետների լեզվի փոխարեն առաջարկեց խոսվող ու կենդանի` «բոլորի» լեզուն. «Նոր էի իմանում, որ գրաբար ու ուրիշ լեզվներ մինչև էն սհաթը միտքս փակել, բխովել էին», և բացեց միտքը խոսակցական, բոլորին հասկանալի հայերենով ու վերածնեց ազգը կամ ուղղակի ծնեց. «Թո՛ղ ինձ այսուհետև տգետ կանչեն. լեզուս բաց ա էլել, ի՛մ ընտիր, ազիզ, ի՛մ սրտի սիրեկան ազգ։ Թո՛ղ տրամաբանություն գիտեցողը իրան համքյարի համար գրի, ես՝ քո կորած, շվարած որդին, քեզ համար»։

Ու լեզուն բացելը կապում է ազգի ինքնապաշտպանության հետ ու անմիջապես շարունակում.

«Ո՛վ թուր ունի, առաջ ի՛մ գլխիս խփի, ի՛մ սիրտս խրի, ապա թե ո՛չ՝ քանի բերնումս լեզու կա, փորումս՝ սիրտ, ես լեղապատառ ձեն կտամ.

— Էդ ո՞ւմ վրա եք թուր հանել, հայոց մեծ ազգին չե՞ք ճանաչում։

Թաք ըլի դո՛ւ, դո՛ւ, իմ պատվական ազգ, քո որդու արածը, քո որդու խակ լեզուն սիրես, ընդունիս, ինչպես հերը իր մանուկի կմկմալը, որ աշխարքի հետ չի՛ փոխիլ»։ Ահա, թե ինչն էր ստիպել տաքսու վարորդին վերադառնալ:

«Աշխարքի հետ չփոխվող» այդ խակ լեզուն կրող «նոր ծնված մշակույթը», նոր ազգը չի զոհաբերվելու «մեծ մշակույթին» ու նրա միջոցով չի «մարդկությանը օգնելու», ինքն էլ պակաս իրեն մեծ չէր զգում` «հայոց մեծ ազգ»: Մի խակ լեզու, որ ոչ թե աստծունն է, ինչպես գրաբարը, որ միայն աստծու ծառաներն են իմանում, այլ ազգինը, որ արդեն մեծ ազգ է ներկայանում: Ու հենց Աբովյանի «մանկական սիրելի բարեկամ ու ազնիվ հայազգի պարոն դոքտոր Աղաֆոն Սմբատյանի» խորհուրդը, որ նա շարունակի գրել վեպը ժողովրդի, բոլորի լեզվով «Թե էդպես կշարունակեք, շատ հիանալի բան կդառնա» հենց խորհուրդն էր ստեղծել հայերի պետականություն: Հենց Աբովյանի` իր Քանաքեռի սենյակում այս ոգևորությունը, որ խոսակցական լեզվով պետք է գրվի վեպ, ազատագրական շարժման պատմություն, ազգային պետության ձգտման ծնունդն էր ազդարարում.

«Սհաթի տասն էր առավոտի։ Էլ հաց, կերակուր միտքս չէկան։ Ճանճը առաջովս անց կենալիս ուզում էի սպանեմ, էնպես էի վառվել։ Հայաստան հրեշտակի պես առաջիս կանգնել, ինձ թև էր տալիս։ Ծնող, տուն, երեխայություն, ասած, լսած բաներ՝ էնպես էին կենդանացել, որ էլ աշխարքը միտքս չէ՛ր գալիս։ Ինչ խուլ, կորած, մոլորած մտքեր ունեի, բոլոր բացվել, ետ էին եկել։ Նոր էի իմանում, որ գրաբար ու ուրիշ լեզվներ մինչև էն սհաթը միտքս փակել, բխովել էին։ Ինչ որ ասում էի կամ գրում մինչև էն հադաղը, գողացած կամ հնարած բաներ էին, էնդուր համար հենց մեկ երես բան գրում էի թե չէ, յա քունս էր տանում, յա ձեռս բեզարում։ Գիշերվան մինչև սհաթի հինգը ո՛չ հացի մտիկ արի, ո՛չ չայի. չիբուխն էր իմ կերակուրը, գրիլը՝ իմ հացը։ Տանցոնց խնդրելուն, նեղանալուն, խռովելուն էլ չէ՛ի մտիկ անում։ Երեսուն թաբաղեն, էն ա, լցվելով էր, որ բնությունը իր պարտքը պահանջեց, աչքերս գնաց։ Սաղ գիշերը ինձ էնպես էր երևում, թե նստած գրում եմ. երանի՜ կըլեր ինձ, թե էն մտքերը ցերեկն էին միտս ընկել»։

Կունդերան գրում է իր նախնիների մասին. «Փորձեցի հասկանալ նրանց։ Ինչո՞ւմն է հայրենասիրական հրապուրանքի, հայրենասիրությամբ հրապուրվելու մոգական ուժը։ Դա անհայտ ափեր ճամփորդության հմա՞յքն էր։ Անդարձ գնացած հարուստ անցյալի կարոտա՞խտը։ Տկարը ուժեղից գերադասող վեհանձն մի լայնասրտությո՞ւն, առատաձեռնությո՞ւն։ Թե՞ հաճույքը՝ պատկանելու ex nihilo-ից [ոչնչից] նոր մի աշխարհ ստեղծելու անհագ ծարավն ունեցող ընկերների մի խմբի. ստեղծելու ոչ միայն մեկ բանաստեղծություն, մեկ թատրոն, մեկ քաղաքական կուսակցություն, այլ ամբողջ մի ազգ՝ անգամ իր կիսաանհետացած լեզվով։ Այս ժամանակաշրջանի և իմ միջև ընդամենը երեք թե չորս սերունդ կար՝ զարմացած էի իմ նախնիների մաշկի մեջ մտնելու, իրենց ապրած ստույգ կացությունը երևակայությամբ վերստեղծելու իմ անկարողությունից։

Փողոցներում դեգերում էին ռուս զինվորները, ես սարսափում էի այն մտքից,որ ճզմող, տրորող մի ուժ մեզ արգելելու էր լինել այն, ինչ էինք, ևմիաժամանակ նկատում էի -ափիբերան- որ չգիտեի՝ ինչո՛ւ և ինչպե՛ս էինքդարձել այն, ինչ էինք. վստահ չէի նույնիսկ, որ մեկ դար առաջ ես չեխ լինելուընտրություն կատարած կլինեի։ Պատմական իրադարձությունների մասինգիտելիքի պակաս չունեի։ Ինձ պետք էր բոլորովին այլ մի իմացություն, այն,որը, ինչպես կասեր Ֆլոբերը, խորանում է պատմական իրադարձության «հոգումեջ», որը որսում է նրա մարդկային բովանդակությունը։ Միգուցե մի վեպ, միմեծ վեպ, կարողանար ինձ հասկացնել, թե այդ օրերի չեխերն ինչպե՛ս էինապրել իրենց որոշումը։ Արդ, այդպիսի վեպ չի գրվել։

Պարագաներ կան, երբ մի մեծ վեպի բացակայությունն անդարմանելի է»։

Չգիտեմ, գուցե հայերն ունե՞ն նմանատիպ մի վեպը, գուցե Աբովյանի «Վերք Հայաստանի՞ն» ինչ-որ չափով համընկնի Կունդերայի պատկերացրած այդ վեպին, ուր կա հայրենասիրությամբ հրապուրվելու գաղտնիքը, հայ լինելու ընտրությունը («Սիրտս ուզում էր պատռի, որ էս էրեխեքանց ձեռքն էլ ինչ հայի գիրք տալիս էի, չէին հասկանում։ Ռուսի, նեմեցի, ֆրանցուզի լեզվումը ինչ բան որ կարդում էին, նրանց անմեղ հոգուն էլ էին էնպես բաները դիր գալիս։ Ուզում էի, շատ անգամ, մազերս պոկեմ, որ էս օտար լեզուքը ավելի էին սիրում, քանց մերը։ Բայց պատճառը շատ բնական էր. էն լեզվըներումը նրանք կարդում էին երևելի մարդկանց գործքերը, նրանց արածներն ու ասածները, նրանք կարդում էին է՛ն բաները, որ մարդի սիրտ կարող է գրավել, չունքի սրտի բաներ էին, ո՞վ չի՛ սիրիլ։ Ո՞վ չի՛ ուզիլ լսիլ թե սերը, բարեկամությունը, հայրենասիրությունը, ծնողը, զավակը, մահը, կռիվը ի՞նչ զատ են, բայց մեր լեզվումը թե էսպես բաներ ըլին, թո՛ղ աչքս հանեն։ Էլ ընչո՞վ էրեխին քո լեզուն սիրիլ տաս։ Գեղըցու վրա ջավահիր ծախիր, հա՛, շատ լավ բան ա, ամա որ կարողություն չունի, մեկ կտոր ճաթի հետ էլ չի՛ փոխիլ քո տված անգին քարը»։)

Բայց այն պետությունը, ուր պիտի յուրաքանչյուր հայի «բերանում լեզու» լինի` հայերենը, որով կարտահայտվի նրա խոսքի ազատությունը, ու այդ ազատությամբ նաև կձևակերպվեն մյուս ազատություններն, իրավունքերն ու շահերը, դեռ հնարավոր չէր, ու լեզուն էլ խակ էր մնալու մինչև հիմա: Աբովյանի սերունդը Հայաստանի անկախությունը կապում էր ռուսական զենքի հետ, քանի որ հայկականը դեռ «սուր» չէր: Թեև այդ զենքը մի նոր իշխանություն հաստատեց, բայց «նոր ծնվող մշակույթի» ընտրությունը կատարված էր` աշխարհաբարը լեգիտիմացնելով:

Բայց երկրորդ երկընտրանքը, չեխականը դեռ գալու էր, գալու էր Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպից  75 տարի անց, երբ թուրքերը փորձեցին բնաջնջել, երկրի երեսից մաքրել հայերին, մի ազգ, որ արդեն որոշում էր ընդունել մարդկությանը ծառայել ինքնուրույն որպես առանձին «մշակույթ»:

Այն, որ մեզ փորձել են բնաջնջել, դեռևս չապաքինված հոգեկան տրավմա է առաջացրել ու դարձրել մեր պատմությունը անընդհատ ինքնահաստատման պատմություն: Աղետալի հարվածն ու անպաշտպան լինելու զգացողությունը էնպես է կրկին համրացնում քեզ, որ թաքնվում ես, չես ուզում շրջապատին ներկայանալ որպես զոհի, անտեր-անտիրական զոհի զավակ, չես ուզում իմանան, որ մի ազգից ես, որին ուզել են բնաջնջել, ու անունդ փոխում ես, որ միանաս «մեծ մշակույթին», ինչպես Ոստանիկ Ադոյանը փոխեց ու դարձավ Արշիլ Գորկի, որ դրանով միանա մեծ ռուս ազգին և որպես ռուս ավանգարդիստ «մարդկությանը օգուտ» տա: Եվ այդպես շատ ուրիշներ` Մայքլ Առլեն, Անրի Թրուայա, Անրի Վերնո իրենց անունները փոխելով մտան «մեծ մշակույթների»  մեջ: Հայ լինելը ամոթ էր: (Վիլյամ Սարոյանը անունը չփոխեց, քանի որ իր ծնողները ցեղասպանությունից առաջ էին գաղթել ԱՄՆ, զոհի զավակ չէր և չուներ կոտորվածի բարդույթը): Հիմա է աշխարհը փոխվել, հիմա է, որ արևմուտքում ոչ թե իրար ոչնչացնելով են ազգերն իրենց հաստատում որպես «մարդկությանը օգնողներ», այլ միմյանց տարբերություններն ընդունելով ու դրանք պաշտպանելով: Ինչ սահման գծվեց` գծվեց, ու սահմանները դարձան անձեռնմխելի, արդեն հայ կամ քուրդ լինելը ամոթ չէ, ու Արտո Թունջբոյաջյան բարդ ազգանունը հեչ կարիք չունի ճանաչում ստանլու համար «պարզանալու»:

Այսպիսով, «մարդկությանը օգուտ» տվող է դառնում քո հաշվին սահման գծողը որպես մի «առանձին մշակույթ», իսկ դու «առանձին մշակույթ» լինելու քո ձգտումը թողած` պայքարում ես ապացուցելու համար աշխարհին, որ նա` դահիճը,  չի կարող մարդկությանը օգուտ տալ, պայքարում ես, որ քո մահվան դամբանականում գրվի` քեզ ցեղասպանության է ենթարկել մի երկիր, որն այսօր «մարդկությանը օգուտ տալու» հայտ է ներկայացրել, որ եթե մարդկությունը այսպիսի մեկից պիտի օգուտ ստանա, ապա թքած էդ մարդկության վրա («ով մարդկային արդարություն, թող որ թքնեմ քո ճակատին»):

Եվ 20-րդ դարի սկզբին, գրեթե նույն ժամանակ, երբ չեխերն էին կանգնել երկընտրանքի առաջ` վերածնվե՞լ, թե՞ ձուլվել, առաջացավ նույն երկընտրանքը արևելահայաստանում` «մի մեծ ազգի մշակույթի մե՞ջ», ռուսական կայսրության կամ Սովետական Միության մե՞ջ մարդկությանը ծառայել, թե՞ նորից փորձել վերածնվել: Սփյուռքում երկընտրանքը արագ լուծվում էր` հօգուտ «մեծ մշակույթների», ու էսօր արդեն արևմտահայերենը մեկ-երկու մտավորականի գրավոր լեզուն է մնացել: Այստեղ ամեն ինչ վերջացավ:

Երկընտրանքը հօգուտ վերածնման փորձում էին լուծել առաջին հանրապետության լիդերները, համալսարան ու դպրոց բացում Հայաստանում: Բայց «մեծ մշակույթի» մեջ տարրալուծվելու կողմնակիցները շատ էին. ինչպե՞ս մի ժողովուրդ, որին կարաս տենց հեշտ, անպատիժ բնաջնջել «մշակույթ ստեղծի», ուրեմն բանի պետք չի եղել, էլ ի՞նչ մշակույթ: Եվ նրանք արեցին մայիսյան ապստամբությունն ու հռչակեցին դահճին` քեմալական բանակը «եղբայրներ», որ «օգնել է» մեծ մշակույթի մեջ վերանալ, իսկ թշնամի` համալսարան ու դպրոց բացող իշխանությանը, նրան, ով ուզում է «վերածնել մշակույթը»:

Նաև ուզում էին վերածնել Սովետական Հայաստանի մտավորականները, այն համոզմամբ, որ «բերանում լեզու» կարող ես ունենալ հզոր Միության պաշտպանության տակ: Բայց չեղավ, ու 37 թիվը կրկին «համրացրեց» հայերին:

Այդ երկընտրանքը հօգուտ անկախության փորձեց լուծել ղարաբաղյան շարժումը, ու Հայաստանի անկախության հռչակումից առաջ, 1990թ. Խորհրդյաին Հայաստանի լուսավորության նախարարի որոշմամբ արգելվեց հայ երեխաներին տալ ռուսական դպրոց, իսկ հետո, արդեն անկախ Հայաստանը լեզվի օրենք ընդունեց, որով օտարալեզու դպրոց կարող էին երեխաներին տալ միայն ազգային փոքրամասնությունները և օտարերկրյա քաղաքացիները:

Բայց թուրքերը էնպես չէին կոտրել հայության ողնաշարը, որ միայն օրենքով հնարավոր լիներ «լեզու ունենալը»: Եթե չեխերի համար որպես ազգ վերանալու, անկախությունը կորցնելու վտանգը միշտ ծորհրադանշում է օտար զինվորը, նրանց պատկերացմամբ Չեխիան անկախ է միայն այն ժամանակ, երբ իր տարածքում չկա օտար զինվոր, ապա Հայաստանի դեպքում պատկերը այլ է. ոչ թե օտար զինվորն է դառնում խոչընդոտը, այլ  ինքնագաղութացնող ազգային գործիչները, մայիսյան ապստամբության ժառանգները, որոնք մի կողմից էլի դահճին ներկայացնում են եղբայր, այս անգամ` «քիրվա» (Լևոն Տեր-Պետրոսյանի խոսքը, որի ենթատեքստը Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելն է), դահճի երախը նետելով քո մարմնի մի մասը, որ իբր փրկես մարմնի մյուս մասը, իսկ նրանց հակառակորդները «վերևում» ռուսական դպրոցներն են բացում` միանալու «մեծ մշակույթին»: Խոսքը Կրթության և գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանի մասին է, որ ներկայացրել է լեզվի օրենքում փոփոխություններ կատարելու օրինագիծ, որով կբացվեն օտարալեզու դպրոցներ Հայաստանի քաղաքացիների համար (նրա հետևը կանգնած են վարչապետն ու նախագահը): Միանգամից ասեմ, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Աշոտյանի մեջ այս հարցում տարբերություն չկա, երկուսն էլ մայիսյան ապստամբներ են, երկուսն էլ չեն հավատում «նոր մշակույթի վերածննդին»` մեկը օտար դպրոցներ բացելով, մյուսը` Հայաստանի անկախության արշալույսին որպես նախագահ ազգը կոտրող «սովորական ազգ» բնորոշմամբ(սովորական ազգերին բնաջնջում են նրանք «մարդկությանը օգտակար» չեն կարող լինել) ու Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելու ծրագրով: (Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելու լևոնական ծրագրի մասին արդեն խոսում են նրա համակիրները. Տես բանաստեղծուհի Մարինե Պետրոսյանի հոդվածը lragir.am-ում ուր նկատում է.«Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը ապրիլի 6-ի հանրահավաքում որպես ԴՐԱԿԱՆ արդյունք նշում էն հանգամանքը, թե «Կոնգրեսի եւ մեր ողջ ժողովրդի համառ ու հետեւողական պայքարի արդյունքում» տարբեր երկրներ էսօր հաջողությամբ ճնշում են Սերժ Սարգսյանին, թույլ չեն տալիս Ղարաբաղի հարցում խուսանավել, այսինքն թե` պարտադրում են զիջել» և երզարկացնում. «Տեր-Պետրոսյանը ապրիլի 6-ի ելույթում ձեւակերպեց որպես «Ղարաբաղի խնդրի աղետալի հանգուցալուծման վերահաս իրողություն»… սպասման ընդհանուր տրամաբանությունը շատ պարզ ա. երբ որ Ղարաբաղում աղետ լինի, մնացած երկու բաղադրիչները(տնտեսական և ներիշխանական ճգնաժաամեր) կգումարվեն դրան, եւ իշխանությունը ներսից կպայթի: Էն ժամանակ էլ հենց ժողովրդին ոտքի հանելով` «մենք կհաղթենք»: Բայց Ղարաբաղը կորցնելու եւ Հայաստանի տնտեսական կոլապսի գնով ձեռք բերված «մենք հաղթեցինք»-ը չի լինի հաղթանակ, այլ կլինի պարտություն») :

Իսկ կա՞ն հավատացողներ այդ վերածննդին:

Չեխերի համար որոշումը աներկբա էր, նոր ծնվող մշակույթի մեկնարկը տրվել էր: Կունդերայի մեկ այլ էսսեի այն դրվագում, ուր նա Պրուստի հատորներն է կարդում, աչքս ծակում է ոչ թե գլխավոր ասելիքը, թե նա ինչ է գտնում Պրուստի մեջ, այլ երկրորդականը, գուցե երրորդականը կամ նույնիսկ նկատելու համար անարժան տեղը, որ դեռ մի 60 տարի առաջ Պրուստը չեխերեն թարգմանվել է հատորներով(«Այդ օրերին Պրուստի մասին միակ իմացածս Կորուսյալ ժամանակի որոնումներում  գրքից 20 օրինակի կազմն էր, չեխերեն թարգմանությամբ, ընկերոջս գրադարանում շարված»): Այսինքն, չեխերը դեռ այն ժամանակ սկսել են թարգմանել «մեծ մշակույթները» և իրենց նոր ծնվող մշակույթը կերակրել այդ թարգմանություններով:

Այս «նոր ծնված մշակույթը» հասունացավ ու սկսեց մասնակցել «մարդկությանը օգուտ տալու գործին», և չեխ բանաստեղծ Յարոսլավ Սեյֆերտը 1984-ին ստացավ Նոբելյան մրցանակ «Պոեզիայի համար, որն առանձնանում է թարմությամբ, զգացմունքայնությամբ և հարուստ երևակայությամբ ու վկայում է ոգու անկախության ու մարդու բազմակողմանիության մասին»: Եվ ստացավ  էն ժամանակ, երբ ռուսական բանակը օկուպացրել էր Չեխիան, և Կունդերան դա համարում էր վերածնվածի մահը:

Մարսել Պրուստը` նոր գրականության երեք սյուներից մեկը, կա՞ հայերեն: Վերջերս կարծեմ  նրա մի հատորը թարգմանեց Նվարդ Վարդանյանը: Ես չեմ տեսել: Մյուս սյունը` Ջոյսի «Ուլիսն» էլ հայերեն չկա, նախաձեռնել է թարգմանել Սամվել Մկրտչյանը: Մի անհատ: Ուրեմն, իսկապես կան միայն հատուկենտ անհատներ, որ հավատում են «նոր մշակույթի վերածննդին», 20 տարվա մեջ չեղավ մի իշխանություն, որ  ազգային թարգմանական ծրագիր ներկայացնի: Իսկ Ուկրաինան, որ «մեծ մշակույթի» կցորդն էր ու ամբողջ սովետական շրջանում թարգմանական մշակույթ չուներ, անկախությունից հետո բյուջեի հսկայական գումարներով սկսեց թարգմանել հատորներով «մեծ մշակույթները»:

Ուրեմն, ռուսական դպրոցները փակելը` փակեցին, բայց հայերենը դեռ մնում է  Շաղիկ Արծրունու թարգմանությամբ Կունդերայի ասած` «բարբառային» «առտնին» կամ առօրյա, իսկ ես կասեմ` կենցաղային լեզվի ու «նոր ծնվող մշակույթի» ձգտման արանքում: «Նոր մշակույթը», անկախությունը այն ժամանակ է իրականություն, երբ միջին էրուդիտ մարդը կարող է առանց օտար լեզվի կարդալ կարևոր գրականությունը իր մայրենիով: Ինչպես միայն ռուսերեն իմացողը, կամ միայն թուրքերեն իմացողը կարող է կարդալ համաշխարհային գրականության կարևոր գործերը: Միայն հայերենի վրա հույս դրածը կմնա տգետ:

Իմ ձեռքը լիներ Լինսի հիմնադրամի 160 միլիոն դոլարը, կծախսեի մենակ թարգմանիչներ պատրաստելու ու համաշխարհային գրականությունը թարգմանելու վրա: Ասֆալտը մի օր կգցվեր, ինչպես վրացիք գցեցին, թատրոններն էլ անռեմոնտ չէին մնա, բայց ուշացնելով որոշում ընդունելը` լինե՞լ «նոր մշակույթ», անկախ, թե՞ մնալ «առտնին», բերում է մայիսյան ապստամբության, որի ներկայացուցիչն է այսօր դառնում կրթության նախարար Արմեն Աշոտյանը: Նրա նախագիծը եթե իրականացվի, ուրեմն կհաղթի «մեծ մշակույթին» միանալը, եթե բացվեն ռուսական դպրոցներ (ու նաև` անգլիական, ֆրանսիական), բնական է, որ շատերը երեխաներին կուղարկեն այդ դպրոցները, ու հայերենը կդառնա կենցաղային, «առտնին» լեզու: Հայաստանի անկախությունը ֆորմալ կմնա, բայց հայ ազգը էլ անկախ չի կարող լինել կենցաղային լեզվով: Ու պայքարի մի կողմում անուս տաքսու վարորդն է` վերադարձած Բելառուսից, մյուս կողմում` գերազանցիկ հանրապետական կուսակցությունը իր գերազանցիկ նախարարով, մի կուսակցություն, որ պարադոքսալ կերպով հիմնադրել է Հայաստանի անկախության համար 12 տարի բանտ նստած Աշոտ Նավասարդյանը:

Իսկ Աշոտյանը հայերենի դեմ պայքարը դեռ սկսեց երկու տարի առաջ` հարձակվելով կենդանի խոսակցական հեռուստատեսային լեզվի դեմ, էն լեզվի, որի կողմանկիցն էր Աբովյանը: Երիտասարդ կարիերիստին չէին անհանգստացնում ռադիոեթերում գնալով շատացող ռուսերեն գովազդներն ու Գլումովի ռուսերեն հեռուստահաղորդումները, այդտեղ ամեն ինչ օքեյ է:

Որ Աշոտյանը հայերենի թշնամին է, ցույց է տալիս հենց այդ հարձակումը, այդ պայքարը այնտեղ, ուր հայերենը ապրում է: Հայերենով մտահոգ մարդը կպայքարեր այնտեղ, ուր հայերն չկա` համակարգչային ու մյուս բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում, ծրագրեր կառաջարկեր, թե ինչպես համակարգչային ծրագրերի լեզուն, adobe, windows, word և այլն, դարձնել հայերեն (միայն մասնակի  windows-ն են հայացնում, էն էլ միշտ ուշացած են դառնում, երբ նոր win վերսիան է դուրս գալիս), էլ չասած, որ մատը մատին չեն տալիս, որ բջջային հեռախոսները հայերեն ունենան, առնում ես հեռախոսը, ինչ լեզու ասես մեջը կա`ադրբեջաներեն ու ուզբեկերեն, մենակ հայերեն չկա:

«Մեծ մշակույթի» մաս կազմելու էս մղումը, թե փոքր ժողովուրդը չարժի, որ իր լեզվով գիտություն ունենա, համակարգչային ծրագրերը թարգմանվեն, որ ավելի լավ է կրթություն ստանալ «մեծ մշակույթի» լեզուներով` ռուսերեն ու անգլերեն, մի ցածր ինքնագնահատական է, որ առաջացել է ցեղասպանությունից: Էստոնացիները, որ հայերից քիչ են, անընդհատ թարգմանում են բոլոր նոր դուրս եկող համակարգչային ծրագրերը, ավելին, ունեն թարգմանիչ ծրագրեր մի քանի լեզուներից, բացածդ կայքդ իսպաներե՞ն է, մի քլիքով այն դառնում է էստոներեն, գերմաներե՞ն է, նույնը: Թարգմանիչ ծրագրերն էլ տեղում չեն մնում, զարգանում են ու թարգմանության որակը բարձրացնում(էսպես դարձար ուրիշին օրինակ բերող սովորական մեկը և ոչ թե ուրիշների համար օրինակելի հաջողության հասած ազգ): Իսկ հայերեն նույնիսկ սիրելի ռուսերենից կամ անգլերենից տեքստ թարգմանող ծրագիր չկա:

Եղեռնը հարյուր տարի անց էլ հայերին թողել է այն ժամանակվա մեջ, երբ իրագործվեց`20-րդ դարի սկիզբ: Այն ժամանակվա ինքնության կորստի վախը առաջացրել է այդ տարիներին կորցրածը վերականգնելու անվերջանալի նևրոզ, և բարձր տեխնոլոգիաների դարում թարգմանական ծրագրեր ֆինանսավորելու փոխարեն` այդ տեխնոլոգիաների երկրում ծնված-մեծացած բարերարները(Լուիս Սիմոն Մանուկյան, Հրայր Հովնանյան և այլն) դեռ շարունակում են փող  ծախսել եկեղեցի կառուցելու վրա, այսինքն` արևմտյան Հայաստանում կորցրածը վերականգնելու վրա: Եկեղեցի, ուր սգան կորցրած երկրի մահը:

21-րդ դարում եկեղեցաշինությունը հենց  թուրքի ուզածն է, այսինքն` այնպես վերացնել հայերին, որ նրանց մնացուկները անընդհատ զբաղվեն կորցրածը վերականգնելով ու դրա վրա սգալով, մի կորցրած բան, որոնք ժամանակակից աշխարհում անօգտագործելի, անպետք գործիքներ են:

(Ու նաև, ինչպես Մարկ Նշանյանն էր ասում, կատարվում է դահճի ուզածը` անընդհատ ապացուցել, որ եղել է ցեղասպանություն, դահիճը հրճվում է, ասում է` չի եղել, եթե եղել է, ապացուցիր):

Այո, ցեղասպանությամբ Թուրքիան ստացավ իր «նոր ծնվող մշակույթը»` թրքությունը, ու սկսեց մասնակցել մարդկության օգնության գործին, Օրհան Փամուկն էլ ստացավ Նոբելյան մրցանակը ու թուրքերենը մտցրեց 10-15  իշխող լեզուների մեջ: Չկոտորեին, Թուրքիան այն կլինե՞ր, ինչ կա, Փամուկը կստանա՞ր Նոբելյան ու «օգուտ կտա՞ր մարդկությանը» հայտարարությամբ, որ Օսմանյան կայսրությունում 1,5 միլոն հայ է կոտորվել :

Իսկ կստանա՞ որևէ հայ Նոբելյան, ցույց կտա՞ իր ոգու անկախությունը ու կստեղծի՞ մարդու մեկ այլ կողմ ու կշատացնի՞ «մարդու բազմակողմանիությունը»: Ինչպե՞ս: Երբեք, եթե երկիրը Աշոտյանի պես կրթության նախարար ունի:

****

«Էհ, Վիոլետ, տենց էլ Նոբելյան չստացար, մի հատ կենտրոնում նորմալ բնակարան առնեինք, թե չէ էս մարշրուտնիների մեջ մեռանք կզելով»: «Հա, էլ մի ասա, փող լիներ, մամայիս վիրահատությունը գոնե կանեի»: «Լավ, գոնե արի գիրքդ տպենք, տես էսքան մարդ, էս տաքսու շոֆերը տենց ուրախացավ քեզ տեսավ, ընտանիքը հավաքել եկել ա, որ էրեխեքը հայ գրականություն կարդան, բա գրածդ մի հատ չկարդա՞ն»: Վիոլետը լռում ա: «Լավ գոնե մի թազա բանաստեղծություն գրի», «դե եսիմ, չգիտեմ, թե խի գրեմ»: Վիոլետը արդեն ինչքան ժամանակ կլինի բանաստեղծություն չի գրում, ու կոմպի դեմը նստած կարտերն ա տեղափոխում:

երկու տարի անց, 2011, հուլիսի 4

Այս Էսսեն tert.am-ում հրապարակվելուց երկու ամիս անց դուրս եկավ google-ում հայերեն թարգմանության փորձնական տարբերակը, աշնանը Ազգային ժողովը փոփխությաւոն կատարեց լեզվի օրենքում և թույլ տվեց 7-րդ դասարանից սկսած օտարալեզու դպրոցներ բացել, երկու տարի անց՝ այս տարի տպվեց Ջեյմս Ջոյսի «Ուլիսիս»-ը Սամվել Մկրտչյանի թարգմանությամբ: 

Սասուն. 103 տարեկան հայ կինը

Սասունում

Սասունում

Սասունում

Սասունում

Մշո Սուրբ Կարապետ եկեղեցին

Վան, այստեղ են եղել այգեստանները

Արևմտյան Հայաստանում կատարած ուսումնասիրության մասին այստեղ «Լորանսի և Մաքսի որոնումները. սրից փրկվածներ Արևմտյան Հայաստանում»

Ներկա ու ապագա նոբելյան մրցանակակիրներ. Կոնստանտին Նովոսելովը և Հայկ Իշխանյանը

Գրառումը նայել այստեղ

ապագան նոբելյանի հետ

ես ու Արթուր Իշխանյանը. ես էրեբունի, ինքը կլինիկյա