Հակոբ Մովսեսի «օվսաննա»-ն

15.02.2007 at 00:00 1 комментарий

Ազատ օրը, ազատ սերը, ամեն բարիք իր ձեռքին,

Տանջում, տանջվում, որոնում է ու դըժբախտ է նա կըրկին.

Է՜յ անխելք մարդ, ե՞րբ տի թողնես ապրողն ապրի սըրտալի,

Ե՞րբ տի ապրես ու վայելես էս աշխարհքը շեն ու լի։

Հովհաննես Թումանյան

«Գարունի» 2006թ. 7-8 համարում Հակոբ Մովսեսի «Եվ ձայն է բարձրանում` օվսաննա՜, օվսաննա՜» ինքնահարցազրույցը ազգայնական ու կրոնական-քրիստոնեական, բանաստեղծության՝ որպես եկեղեցու ու սրբավայրի, «սուրբ հոգու պատմության» դիրքերից բացահայտ հարձակում է արվեստի այլ, արդիական, հետարդիական ուղղությունների դեմ (օրինակ, գրում է. «Բանաստեղծության պատմության մեջ ոգու եւ մտքի առավել մեծ անկում, քան, օրինակ, ուլտրաիզմը, իմաժիզմը, էքսպրեսիոնիզմը, սյուրռեալիզմը, դադան, ավանգարդը, կոնցեպտուալիզմը, ես չեմ պատկերացնում», նաեւ հարձակումներ կան կուբիզմի, պոպ-արտի, հիպերռեալիզմի եւ այլնի դեմ), իր պատկերացրած կրոնական բարոյականության կաղապարներին չենթարկված, բաց սեռական նկարագրություններով, «անկեղծ», նաեւ «կյանքը վերարտադրող», բանաստեղծության ժանրի սահմաններն ընդլայնող ոճերով գրական ստեղծագործությունների, մի խոսքով, արվեստի ու գրականության բազմազանության ու դրանց պատճառ հանդիսացող ժողովրդավարական արժեքների, մշակութային, սեռական, ազգային փոքրամասնությունների, կանանց ազատությունների դեմ։ Հարձակումն ուղեկցվում է պիտակավորմամբ ու հայհոյանքներով՝ շնային անկեղծություն, սեռական զառանցանքներ, սին, կեղծ, դիրտ ու տականք, բոզ, ճարպկորդի, պլեբեյ, տգետ, սնանկ գրողներ, խաժամուժ, ոջիլ, ճանճ ու մակաբույծ, նողկալի, ընկնավորություն եւ այլն։ (Ինքնահարցազրույցում չի տալիս այն հայ գրողների ու արվեստագետների անունները, որոնց դեմ է ուղղված ամբողջ տեքստը)։

Անտեղյակ կամ միամիտ ընթերցողի վրա այս տեքստը կարող է ազդեցություն թողնել, քանի որ Մովսեսը, բազմաթիվ մեջբերումներ անելով Նիցշեից, Հայդեգերից, այլ փիլիսոփաներից ու տարբեր գրողներից, անհասկանալի տերմիններով եւ հռետորական ռիթմերով վերջին ճշմարտությունը հաստատելու պաթոս ունի։ Սակայն երբ մի փոքր անալիզ է արվում, երեւում է, որ նրա գրեթե բոլոր ասածները մտքեր չեն, այլ հայտարարութուններ՝ զուրկ հիմնավորումից, եւ ամբողջ ենթատեքստը, պարզվում է, իշխանություն ունենալու ձգտումն է(ինչպես եղել է բարոյախոսությունը իշխանություն հաստատելու միջոց)։

Այսպես, նա հայտարարում է, թե մշակութային եւ լեզվական առանձնահատկությունների շնորհիվ «մոդեռնիզմը, որը խոշոր պլանով ձեւա-քաղաքակրթական շարժում էր եւ, ուրեմն, ավելի շատ մշակութային քաղաքականություն, քան գեղագիտություն, գերմանական բանաստեղծության մեջ իր ձեւական ողջ սրությամբ եւ ծայրահեղությամբ բարեբախտաբար չկարողացավ ընդունել այն կոնստրուկտիվ ծավալները, որոնք այստեղ պարզապես խնդիր չունեին լուծելու։ Ահա թե ինչու, իմ կարծիքով, այն իր այդ ձեւական միտումներով խնդիր չի կարող լուծել նաեւ հայկական բանաստեղծության մեջ։ Բացառվում է, որ լինի գերմանական կամ հայկական սյուրռեալիզմ»։ Մովսեսի ասած այդ «բարեբախտությունը» Գերմանիայում նացիզմն էր, իսկ Հայաստանում՝ ստալինիզմը։ Սյուրռեալիզմի ծաղկման ժամանակ էլ «բացառվեց» սյուրռեալիզմի տարածումն այդ երկրներում, քանի որ երկու ժողովուրդներն էլ ամբողջատիրական ռեժիմների ու ճաշակի դիկտատի տակ էին։

Մոդեռնիստական ուղղություններից էքսպրեսիոնիզմը եւ սյուրռեալիզմի հայր ամենահեղափոխական ուղղությունը՝ դադան սկիզբ են առել ու բարգավաճել հենց գերմանական միջավայրում։ Դադայի հիմնադիրներից գերմանացի գեղանկարիչ Մաքս Էռնստը նաեւ առաջին սյուրռեալիստներից էր, որ դեռ 1922 թվին, երկյուղելով ազգայնականության վտանգավոր արշավից, տեղափոխվեց Փարիզ, ուր, ի տարբերություն Գերմանիայի, ինչպես ինքն է գրում, «չկար ընդհանրապես ցենզուրա։ Կարելի էր անել ամեն ինչ, ինչ ուզում ես»։

Դադաիզմը հեղաշրջում էր անում արվեստում եւ հռչակում էր այնպիսի գաղափարներ, գեղագիտություն ու ազատություններ, որոնց դեմ հենց Մովսեսը իր հարցազրույցներում խոսում է՝ սեքս, հեղափոխություն, սկանդալ, հասարակությունը շոկի մեջ գցել, հակաարվեստ, կոլաժ, կրոնի մերժողականություն, պսիխոանալիզ եւ այլն։ Դադաիստ բանաստեղծները գրում էին հաճախ միայն ձեւով պայմանավորված բանաստեղծություններ, անիմաստ թվերի ու հնչյունների պոեզիա (ձայնային բանաստեղծություններ), առանց կետադրության արձակ, ձեւախեղում բառերի իմաստները, ու դադան ընդունում էր «կոնստրուկտիվ ծավալներ», որոնց մասին Մովսեսն ասում է. «Կան բանաստեղծություն-ճիվաղներ, օրինակ, դադայի կամ ֆուտուրիստների բանաստեղծությունները»։

Դադաիստներն ասում էին. «Դադաիզմը «ստեղծված» շարժում չէր, այն օրգանական արտադրանք էր՝ որպես ռեակցիա երկնքում ճախրող, այսպես կոչված, «սուրբ» արվեստի, որի ներկայացուցիչները խորհրդածում էին խորանարդների ու գոթիկայի մասին այն նույն ժամանակ, երբ զորավարները նկարում էին «նկարներ» արյամբ» (Վիլանդ Հերցֆելդե), «Մտեք Քրիստոսի շրջապատ/ եւ թալանեք ինչքան կուզեք» (Ռաուլ Հաուսման)։ Դեռ քսանական թվերից գերմանական իշխանությունները սկսել էին ճնշել դադաիստներին, իսկ Երրորդ ռեյխը եւ անձամբ Հիտլերը մոդեռնիզմի ուղղությունները՝ դադա, սյուրռեալիզմ, էքսպրեսիոնիզմ եւ այլն, հռչակեցին «դեգեներատիվ արվեստ» ու արդեն 30-ականների սկզբներից մոդեռնիստներին սկսեցին հալածել, հավաքեցին նրանց ստեղծագործությունները եւ մեծ մասը վառեցին։ Գրեթե բոլոր մոդեռնիստները փախան երկրից։ Դադաիստներից համակենտրոնացման ճամբարում 34 թվին սպանեցին գրող Էրիխ Մյուզամին, 42 թվին՝ նկարիչ Օտտո Ֆռոյնդլիխին՝ հրեա լինելու համար, որին հայտնաբերել էին Ֆրանսիայում։

Մոդեռնիզմը սկսեց հալածվել Սովետում արդեն հեղափոխությունից շատ չանցած, գրականությունն ու արվեստը վերցվեցին պետության հսկողության տակ (այդ առումով հետաքրքիր է «ԿԱՄ»-ի 6-րդ համարում Մարկ Նշանյանի «Չարենցը եւ հեղափոխությունը» հոդվածը, որտեղ ներկայացված է, թե ինչպես 1924 թվին Չարենցը, Մյասնիկյանի ճնշմամբ, հրաժարվում է ֆուտուրիզմից)։ Իսկ սյուրռեալիզմը արդեն չէր էլ կարող մուտք գործել Սովետ։

32 թվին Կոմկուսը որոշում ընդունեց լիկվիդացնել տարբեր գրական խմբավորումները՝ համարելով, որ դրանք խանգարում են գրականության զարգացմանը, եւ տեղը ստեղծել միասնական գրական կազմակերպություն։ Այդ ստալինյան Գրողների միությունն էլ մինչեւ հիմա գործում է Հայաստանում։ Ո՞վ կթողներ, որ որեւէ մեկը համարձակվեր սյուրռեալիստական բանաստեղծություն գրել կամ նկար նկարել, այն ժամանակվա մովսեսները՝ Նաիրի Զարյան, Հրաչյա Քոչար եւ այլն, միանգամից հեղինակին կմեղադրեին բուրժուական արվեստ ստեղծելու մեջ, կմատնեին չեկային։ Արդեն իշխանությունը մի շարք գրողների մեղադրում էր մոդեռնիզմի տարբեր ուղղությունների մեջ ու ոչնչացնում նրանց։ Իսկ ըստ Մովսեսի՝ «Տերյանով ու Չարենցով կտրուկ ընդհատված մոդեռնիզացիան» բնական հետեւանքն է հայ բանաստեղծության եւ հայերենի առանձնահատկությունների։

Սակայն Մովսեսի բացթողումը պատահական չէ, իրականում նա անգիտակցական պաշտպանում է այն ամբողջատիրական ռեժիմները, որոնք «կտրուկ ընդհատեցին», արգելեցին մոդեռնիզմի տարաբնույթ ուղղությունները։ Այսպես, նա մի քանի տեղ քննադատում է արվեստի մեջ ձեւապաշտությունը. «Ձեւից-ձեւ քոչվորությամբ այն (բանաստեղծությունը) կորցնում է իր ազնվական նստակեցությունը»։ Փաստացի նա կրկնում է սովետական գիտության տեսությունը, որ պայքարում էր ֆորմալիզմի դեմ եւ այն արվեստում որակում «մարազմ եւ քայքայում»։ Օրինակ, ստալինյան ռեպրեսիաների ժամանակ, 36 թվի ապրիլ-մայիսին, Հայաստանի Գրողների միությունը դիսպուտ անցկացրեց ընդդեմ ֆորմալիզմի ու նատուրալիզմի, որտեղ հերթով մտավորականները ելույթ էին ունենում՝ մեղադրելով գրականության տարբեր ուղղություններ, համարելով դրանք բուրժուական։ Մի օրինակ միայն ապրիլի 26-27-ի նիստի Շատվորյանի ելույթից. «Մինչեվ այսոր ել դեռ գոյություն ունեն սիմվոլիզմի, ֆորմալիզմի, ֆուտուրիզմի, յեվ մի շարք «իզմերի» արտահայտությունները մեր գրականության մեջ, վորոնք խանգարում են մեր գրականության զարգացմանը։ Ի՞նչն է պատճառը, վոր մինչեվ այսոր մեր գրողները չեն ազատվել այդ բացասական յերեվույթներից։ Ինչո՞ւ դեռ մեր գրողների մեջ ֆուտուրիզմը, ֆորմալիզմը ցցուն կերպով կանգնած են մեր գրողների առաջ։ Սոցիալիստական ռեալիզմի մեջ նման «իզմերի» ներկա լինելը խանգարում ե այդ յերկի ամբողջական լինելուն, նման այն բանին, յերբ գեղեցկուհու աչքը հանում են (ծիծաղ)» (Գրականության եւ արվեստի թանգարանի ֆոնդ)։ Այս դիսպուտից շատ չանցած հերթով սկսեցին ձերբակալել «շեղված» գրողներին։

Սովետական լեզվաբանության մեջ քերականական ձեւերը իմաստով էին որոշվում, խոսքի մասերին իմաստային սահմանումներ էին տրվում, հայերենի՝ ձեւով հինգ հոլովի փոխարեն ակադեմիական գիտությունը իմաստով 7 հոլով էր ընդունում, առավել ուղղափառ կոմունիստները ութ հոլով էին ընդունում։

Բռնապետություններին՝ լինի միապետություն, թե ամբողջատիրություն, իմաստ է անհրաժեշտ, քանի որ, երբ իմաստը վերանում է, ռեպրեսիաներն անիմաստ են դառնում, իսկ երբ ռեպրեսիաներն անիմաստ են դառնում, ապա իշխանությունն էլ է անիմաստ դառնում, երբ իշխանությունն է անիմաստ դառնում, իշխողները կորցնում են այն, իսկ երբ իշխողներն են վերանում, բանաստեղծներին հանճարեղ եւ տաղանդավոր հռչակողներ չեն լինում, իսկ երբ չեն լինում հռչակողներ, չեն լինում հանճարեղներ եւ տաղանդավորներ։ Մովսեսը հռետորական մենքով գրում է. «Մենք կմերժենք տաղանդ ու հանճար՝ քանի որ դրանք իրենց ծագումնաբանության մեջ «Հոգի» կրոնական բառի հետ են կապված,- մենք մերժում ենք կրոն ու հոգի»։ Այսինքն՝ հոգին հավերժ է, եւ, հետեւաբար, հանճարը հավերժական է։ Եթե հռետորությունը հանենք, ապա այս միտքը կընթերցվի՝ «դուք կմերժեք իշխանությունը, որը մեզ հավերժացնում է հանճարեղությամբ»։ Ինչո՞ւ։

Այսպես, հանճարեղն ու տաղանդավորը հոգու ու աստծո հետ է կապվում, այսինքն՝ հավերժության։ Ֆեոդալիզմի ժամանակ թագավորն էր աստծո կրողը կամ մի մասը, որին հավերժական իշխանությամբ օծում էր ու օժտում աստծո եկեղեցին եւ, բնականաբար, թագավորն էր հանճարեղներին որոշում։ Հետեւաբար բանաստեղծները գովերգում էին թագավորին, որ նրանից հանճարեղության արժանանան (Սայաթ-Նովան գրում էր թագավորին. «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս»), նրանց գործունեությունը (ստեղծագործություն) աստծուց էր կախված (չերեզ թագավոր), եւ նրանք, ինչպես Սեւակն է ասում, աստծո քարտուղարն էին, իսկ ինչպես Մովսեսը. «Խոսքը, որ համեմատության համար էր, Բանաստեղծության թերեւս առաջին հատկանիշը, աստվածների վերիրական պատկերը բնության եւ իրականության պատկերներով ինչ-որ կերպ ստանալու համար էր», այսինքն՝ աստծուն նմանակելը։

Նոր ժամանակներում թագավորի հավերժությանը փոխարինեց ազգի հավերժության գաղափարը, ազգը դարձավ աստծո կրողը՝ փոխարինելով թագավորի աստվածային մարմնին։ Ֆաշիզմը ազգի հավերժության գաղափարի ամենածայրահեղ դրսեւորումը եղավ։

Ռուսական հեղափոխությունից հետո ուղղափառ եկեղեցուն փոխարինեց Կոմունիստական կուսակցությունը, քրիստոնեությանը՝ մարքսիզմ-լենինիզմը, ցարի աստվածային մարմնին՝ աշխատավոր ժողովուրդը, «փառք աստծո» խոսքին՝ «փառք աշխատավոր ժողովրդին»-ը։ Կոմկուսի իշխանությունը որպես բացարձակ ճշմարտության կրող  հավերժացավ եւ կառուցում էր երկնայինի փոխարեն երկրային դրախտ՝ կոմունիզմը, իսկ Կոմկուսի ղեկավարը՝ գենսեկը, իր իշխանությամբ ձեռք բերեց թագավորի լիազորություններ։ Այսպես, նոր դիկտատուրաներում բանաստեղծին հանճարեղությամբ հավերժացնում էին հավերժ գենսեկը (Կոմկուսը), ֆյուրերն ու դուչեն։ Սովետական գրողների առաջին համագումարում Ժդանովը գրողներին նույնպես հոգու հետ է կապում. «Ընկեր Ստալինը անվանեց ձեզ (գրողներին) մարդկային հոգիների ինժեներներ»։ Բանաստեղծներն էլ գովերգում էին իրենց հանճարեղություն պարգեւող, հոգիների ինժեների շնորհ տվողին, ինչպես Նաիրի Զարյանը՝ Ստալինին. «Աքիլլեսին Հոմերն երգեց, Ռուստամ Զալին՝ Ֆիրդուսին,/  Ոսկեզօծվեց հազար երգով Բոնապարտի փառքը սին,/ Հազար կայծակ փայլատակեց մրրիկներում արնաներկ,/ Ու շողացին գիշերներում հազար ասուպ, հազար երգ,/ Բայց տառապած մարդու համար չէր ճառագել մի արեւ/ Մարքսի նման ճաճանչափայլ, Էնգելսի պես հանճարեղ,/Լենինի պես բոցակորով, Լենինի պես լուսահորդ,/ Եվ քեզ նման մեծ ու հստակ, ո՜վ պողպատե առաջնորդ»։

Հիտլերը նույնպես արվեստը հավերժական ու իմաստով էր համարում եւ ձեւի դեմ խոսում. «Արվեստը մոդա չէ, պատմական պրոցեսների մակերեսին այսրոպեական անիմաստ հերթագայություն չէ, այն կապիտալիզմի տենդենցների արտահայտություն չէ, հակառակը, այն արտահայտում է հոգին (ժողովրդի) եւ հասարակական իդեալները»։

Պետությունների ազատականացմամբ ու դեմոկրատականացմամբ աստծո ծրագրերին փոխարինող հավերժական իշխանություններն ու ինստանցիաները վերանում են (խարխլվում է նաեւ բացարձակ ճշմարտության գոյության գաղափարը, որով հիմնավորվում էին այդ իշխանությունները), ու բանաստեղծը չի ունենում իրեն հանճարեղ հռչակող ու հավերժացնող իշխանություն։ Մովսեսի սահմանումը, թե «պոեզիան գործ ունի հավերժության հետ», վիճելի է դառնում։

Մի խոսքով, դեմոկրատացմամբ պոեզիան մեռնում է, կամ մեռնում ու ծնվում։ Իսկ երբ պոեզիան դառնում է ծնվող ու մեռնող, ապա նմանվում է մահկանացուի, ու յուրաքանչյուր մարդ կարող է լինել բանաստեղծ ու գրել բանաստեղծություն։

Հետեւաբար, Մովսեսը դեմ է ձեւապաշտությանը ու պահանջում է իմաստով՝ ճշմարտությամբ առաջնորդվող հավերժ իշխանություն, որ բանաստեղծին բարձրացնի ամբոխից ու հանճարեղությամբ հավերժացնի նրան ու նրա ստեղծագործությունը։

Քանի որ հավերժ իշխանությունները, մեկ էլ տեսար, այնքան էլ հավերժ չեն ու մի օր քանդվում են, բանաստեղծը անընդունելի է համարում այն քանդող ուժը՝ հեղափոխությունը. «Հեղափոխությունները պոեզիայում նույնքան նողկալի են, որքան կյանքում»։

Ու քանի որ պատմության մեջ է լինում հեղափոխություն, այսինքն՝ պատմությունը վերացնում է հավերժական իշխանությունը, եւ արդյունքում ստեղծվում է դեմոկրատիան, իսկ դեմոկրատիան էլ բանաստեղծի շահը, հավերժի ու բացարձակ ճշմարտության անունից խոսելու հիմնավորումն է վերացնում, Մովսեսը մերժում է պատմությունը. «Պատմությունը իրենից ոչինչ չի ներկայացնում»։

Մարդու երջանկության եւ հավիտենական կյանքի ձգտումը օգտագործում է իշխանությունը։ Ամբողջատիրությունները (ազգայնական, կրոնական, թե աթեիստական՝ կոմունիստական) ապագայում են խոստանում երջանկություն (մեկը` վերեւում մյուսը՝ ներքեւում), այդ ապագային հասնելու համար ստեղծում են «Ճշմարիտ ուղի» եւ ուղղահայաց, վերեւից, մարդուց պահանջում են քայլել այդ ուղիով։ Քայլողներն արդեն երջանիկ են։ Իշխանության հատուկ ծառայությունները (ԿԳԲ, ԱԱԾ, Գեստապո, ինկվիզիտոր) հայտնաբերում են, թե ովքեր չեն քայլում այդ ուղիով (եթե նույնիսկ հայտնաբերվածը վստահ է, թե քայլում է, մեկ է, ինքը չի որոշողը, թե ուր է քայլում), կամ նրանց, ովքեր չեն երջանկանում, որպես ուղու խոչընդոտներ պատժում են համակենտրոնացման ճամբարով, բանտով, նաեւ սպառնում են մահից հետո՝ դժոխքով։ Իսկ «անհույս» թշնամիներին սպանում են (խարույկ, գազախցիկ, կախաղան, գնդակահարություն)։  Այդ սպանությունները Մովսեսի համար ողբերգություն չեն. նա ասում է. «Ի՜նչ է մեր ապրած սոցիալիզմը, որի տարածը ընդամենը մարմին էր (թող ների ինձ Աստված, եթե ասեմ՝ թեկուզ եւ 50-60 միլիոն) այս «մշակութային համայնավարության» դեմ, որի տարածը հոգի է»։ Այսպիսով ինքնահարցազրույցը ուղղված է հենց մի հատուկ ծառայության, որ «մարմինները» տանի եւ «հոգին» փրկի, այսինքն՝ հավերժական իշխանությունը։

Դեմոկրատական իրավիճակում երջանկությունը ոչ թե ապագայում է, այլ կյանքի ընթացքն է, դեմոկրատական մարդն ապրում է ոչ թե հանուն ապագայի ինչ-որ խոստումի, այլ՝ ներկայում երջանիկ լինելու համար, իսկ նրա երջանկությունը կախված է ոչ թե վերին ճշմարտությունից եւ պարտադրված է լինել որոշակի տիպի երջանիկ, այլ՝ իր ընտրությունից (խոսքը ամեն տեսակ ընտրության մասին է)։ Ինչպես մի ձեն բուդդայական տեքստում է ասվում՝ ուրախ ու երջանիկ ապրել եւ վերջում աշնան տերեւի պես հեռանալ, կամ, ինչպես Թումանյանն է ասում՝ «Խաղաղ անցիր, ուրախ անցիր երկու օրվա էս ճամփեդ»։ Կյանքի «միակ իմաստը», թե հանուն ինչի է մարդ ապրում, որ անհրաժեշտ էր վերեւներին իմաստի մեկնաբան լինելու մենաշնորհ ունենալու համար, վերանում է, ու «անիմաստ» երջանկությունը զբաղեցնում է «իմաստի» տեղը։ Հետեւաբար, դեմոկրատական իրավիճակում վերեւից, դեպի հավերժություն, դեպի երջանիկ ապագա անընտրելի առաջնորդողը ու նրա սահմանած օրենքները, որոնք խանգարում են երջանկությանը, այսինքն՝ ուղղահայացը, փլվում են, փոխարենը զարգանում են մարդկանց հորիզոնական փոխհամաձայնությամբ ստեղծված օրենքներ, որոնք իրենց երջանկության ընտրությունը դարձնելու են ապահով, անվտանգ ու կատարյալ։

Դեմոկրատիան ձգտում է կառավարումը հասցնել մարդկանց հորիզոնական կապերի եւ ոչ թե ուղղահայաց՝ վերեւից իշխեն ներքեւներին։ Դեմոկրատական փոփոխությունները տանում են ընդհանրապես բրգաձեւ կառավարման համակարգի ոչնչացման ու կառավարումը տանում համագործակցության եւ ոչ թե հպատակեցման։ Այդ մոդելը հորիզոնականացնում է բանաստեղծին, վերեւից (պառնասից, որ քիփ պետական իշխանության կողքն է) իջեցնում, հավասարեցնում մյուսների հետ, ուստի Մովսեսը դեմ է. «Ձեւական մոդեռնիզմը ես համարում եմ հորիզոնական թռիչք, ինձ հետաքրքրում են ուղղահայացները»։

Ահա թե ինչու է Մովսեսը բորբոքվում դեմոկրատիայի դեմ («դեմոկրատիա կոչվածի», «դեմոկրատ միասեռականները»), քանի որ այնտեղ աստծո ինստանցիան (թագավոր լինի, գենսեկ, թե ֆյուրեր) չկա, դեմոկրատիայում իշխանությունը փոփոխվող է՝ ի տարբերություն բռնապետությունների, ուր իշխանութունը աստծո պես հավերժ է։ Հետեւաբար դեմոկրատիայի փոփոխվող իշխանության ժամանակ վերանում է (կամ վիճելի է դառնում կամ վերաիմաստավորվում է) հանճարեղության (հոգու հավերժության հետ կապված) գաղափարը, ու զրկվում է  Մովսեսը հանճարեղ լինելու հնարավորությունից։

Իհարկե կասեն՝ թող ինքն ու Գրողների միությունը որոշեն, թե ով է հանճարեղ եւ բավարարվեն։ Բայց դա գրողին բավական չի, երբ իշխանությունն է տալիս հանճարեղություն, ապա հետը տալիս է նաեւ արվեստի եւ գրականության վրա, արվեստասերների ու գրասերների, նաեւ ընդհանրապես ժողովրդի ճաշակի վրա իշխելու արտոնություն, դարձնում նրանց «հոգիների ինժեներ» (ահա թե ինչու են հայ մտավորականները պայքարում ռաբիսի դեմ՝ համարելով անճաշակ, իրականում ռաբիսը ակամա խլում է ճաշակի վրա նրանց ունեցած դիկտատը։ Սովետի ժամանակ մտավորականները հանգիստ էին, քանի որ ռաբիսը անլեգալ էր, ռադիոյով չէր հաղորդվում, ռաբիսի ձայնասկավառակներ ու ձայներիզներ չէին թողարկվում, հիմա անհանգստացած են, գրաքննությունը վերացել է, եւ ամեն տիպի երաժշտություն կարելի է թողարկել ու հաղորդել։ Մտավորականները «բարձր» արվեստը ոչ թե վայելում են ու հիանում նրանով, այլ դարձնում զենք հպատակեցնելու համար ուրիշներին, այլապես Մովսեսը անթույլատրելի չէր համարի եւ հռետորաբար չէր ասի. «Թույլատրելի է, որ հազարամյակի լավագույն երաժիշտը համարվի Ջոն Լենոնը՝ իր հետեւում թողնելով Բախին եւ Մոցարտին», այլ ուղղակի կվայելեր Բախ ու Մոցարտ, ինչպես Թումանյանի քառյակում՝ «Ե՞րբ տի թողնես ապրողն ապրի սըրտալի,/ Ե՞րբ տի ապրես ու վայելես էս աշխարհքը շեն ու լի»)։

Իսկ այդ՝ բանաստեղծի սահմանած ճաշակի հպատակները այլեւս չէին համարձակվի գրել, քանի որ ի վերուստ (չերեզ թագավոր աստված է տալիս) իրենց տրված չէր հանճար կամ տաղանդ, ու նրանց մնալու էր միայն երկրպագել հանճարներին։ Դրա համար էլ Մովսեսը գրում է. «Մենք (բանաստեղծները) ոչ միայն «մարդկանց հովիվներն» ենք, այլ նաեւ իրերի»։ Խոսքը մնում է օդի մեջ, դեմոկրատական իրավիճակում փլվում է հիերարխիան, բանաստեղծը «հոգիների ինժեներից» վերածվում է շարքային «հոգու», ինքնըստինքյան հովիվներն ու հոտը վերանում են, յուրաքանչյուրը միեւնույն ժամանակ հովիվ եւ ոչխար լինելու հնարավորություն ունի, մի խոսքով, բոլորն հավասար են դառնում օրենքի առաջ եւ իրավունք ունեն բանաստեղծություն գրել։

Հորիզոնականի՝ դեմոկրատիայի շնորհիվ բոլորի համար շանս է առաջանում ներքին հնարավորությունները (տաղանդը) բացահայտելու, պարզվում է, որ տաղանդը ի վերուստ հատուկենտ մարդկանց տրված չէ միայն, այլ բոլորի մեջ կարող է լինել ու նաեւ սովորովի է, այսինքն տաղանդը՝ վերաիմաստավորվում է մասնագիտության (ինչպես մի հաղորդման ժամանակ ռեժիսոր Կանչալովսկին ասեց՝ Ամերիկան պրոֆեսիոնալների երկիր է, իսկ Ռուսաստանը՝ տաղանդավորների)։ Այսպես բազմանում են տաղանդավորներին որոշողները, եւ ընդհանրապես որոշողները։ Այսպես շատանում են նաեւ տաղանդավորները, ի վերուստով տաղանդավոր լինելը քիչ է նշմարվելու համար տաղանդության ծովում, նշմարելի լինելու համար ի վերուստը չի փրկում, ազատությունը ի վերուստին աննշմարելի կարող է դարձնել ավելի լայն մրցակցության մեջ։ Մի խոսքով, տաղանդ շնորհողը միակ վերին ինստանցիան՝ իշխանությունը, ի վերուստը չի, տաղանդը այլեւս կախված չի միայն ուղղահայացի դաբրոյից։

Բանաստեղծի ոտքի տակից տառապանքով ձեռք բերված իշխանությունը փախչում է, նա ավելի է նյարդայնանում ու դուրս գալիս դեմոկրատիայի դեմ, որ իրեն եւ իրեն երկրպագողին հավասարեցրել է, ու հիմա երկրպագող չունի, պոտենցիալ երկրպագողը հանկարծ կիմանա, որ ոչ թե «դրսի» իշխանությամբ է  պայմանավորված մարդու տաղանդը, այլ իր «ներսով»։

«Ներսով» պայմանավորված գրականությունը բազմազան է դառնում, քանի որ մարդիկ շատ են, յուրաքանչյուրը՝ յուրահատուկ, ստեղծագործությունները՝ բազմազան, ի տարբերություն «դրսով» պայմանավորվածի, որտեղ աստված մեկն է, ու նրան «ծառայող» արվեստագետների գործերը, հատկապես ձեւով, շատ չեն տարբերվում միմյանցից։ Եվ Մովսեսը այդ բազմազանության յուրաքանչյուր արտահայտման դեմ հարձակվում է։

Երբ մարդ ոչ միայն աստծո պատկերը, կամ արիական, կամ սովետական իդեալական մարդու կերպարն է կերտում, ոչ թե արվեստը ծառայեցնում է բացարձակ ու միակ ճշմարտությանը, այլ իր սուբյեկտիվ ճանաչողությամբ, ստեղծագործական անսահման հնարավորությունները ընդլայնելով՝ նորանոր ձեւեր, նոր իրողություններ ու ծալքեր, լեզվի նոր հնարավորություններ է հայտնաբերում, իսկ յուրաքանչյուրի «գտածոները» այլ են, տարբեր, յուրահատուկ, մարդը սկսում է տարբերակվել մյուսներից, բազմապատկվում է ու վերածվում մարդկանց։ Աստված կամ սովետական աշխատավորը կամ ռասան մեկն է ու մի տեսակ, իսկ դեմոկրատական իրավիճակում մարդիկ շատ ու բազմատեսակ։

Աստծո (հավերժության) համար գրող բանաստեղծը տեսնում է, որ ընթերցողը դառնում է ընթերցողներ, բազմանում է, յուրաքնաչյուրն իր նախընտրած գործն է կարդում, եւ դրանց մեջ կարող է իր (բանաստեղծի) ստեղծագործությունը չլինել։ Ընթերցողներ են հայտնվում, որոնք հաշվի չեն առնում՝ ստեղծագործությունը հավերժակա՞ն է, թե՞ անցողիկ, Մովսեսի ճշմարտությունը արտահայտո՞ւմ է, թե՞ ոչ։

Ինչպե՞ս կանխել այս գործընթացը, ի՞նչ անել այն գրողներին, որոնք հանուն ճշմարտության չեն գրում ու ընթերցող են փախցնում, որոնք, Մովսեսի խոսքերով՝ «ընկան իրապաշտության հասարակական զուգարանը եւ բանտարկվեցին այնտեղ», որոնք գրում են «շնային անկեղծությամբ», «սեռական մենախոսություն», «սեռական զառանցանք» եւ այլ վատ բաներ։ Նա սպառնում է ճիզվիտ վանահոր պես. «Վա՜յ այն բանաստեղծությանը, որ շարունակ չփչփացնում է իր ժամանակի կեղտաջրերի մեջ, քանզի նրանց հետ էլ կհոսի կգնա»։ «Վա՜յ», այսինքն՝ ի՞նչ կլինի, լեզուն չի՞ պտտվում ասի` դժոխք կընկնի, հրատարակվելը արգելելու անկարողությունի՞ց է ասում` վա՜յ։

Եթե իսկապես ժամանակը սրբել-տանելու է այդ ստեղծագործությունները, ինչո՞ւ է ինքն այդպես անհանգստացել ու բիբլիական վայեր տալիս, չէ՞ որ այդ անցողիկ արվեստը պիտի որ չսպառնա հավերժական պոեզիային, չէ՞ որ աստված ամենակարող է ու գերագույն դատավոր եւ ճիշտ ընտրություն կանի, թե որը թողնի հավերժությանը։ Գուցե չի՞ վստահում աստծուն ու հավերժության «ճաշակին» եւ վստահում է միայն գրաքննությա՞նը։

Ու բանաստեղծը դուրս է գալիս իրավունքների՝ սահմանադրության դեմ. «Ներքեւում գտնվող «մտավոր տարբեր ցեղախմբեր» գաղթեցին վերեւ եւ տեղ գրավեցին բանաստեղծության Դրախտում։ Եթե հիշում եք, Բոսխի նկարում սուրբ Հիերոնիմոսը իր խոզի՝ գուցե իր մեղքի ականջից զանգակ էր կախել, որպեսզի չմիամտվի եւ նրա յուրաքանչյուր տեղաշարժից զգուշանա։ Բայց այժմ վերեւ գաղթած քանակով ամենամեծ այդ ցեղը քշել է սրբին (կամ նրան եղեռնի է ենթարկել) եւ գրավել է նրա տիրույթները, խոզի ականջից հանել է զանգը եւ նրան սահմանադրական իրավունքներ է տվել»։

Ի՞նչն է խանգարում սրբին (բանաստեղծին) բանաստեղծություններ գրել, թարգմանություններ անել, մի խոսքով, գտնվել «բանաստեղծության Դրախտում»։ Կարծում եմ՝ ոչինչ, Մովսեսի՝ նախանցյալ տարի տպված բանաստեղծությունների շքեղ գիրքը սուպերշապիկով, հազար դրամով դրված է գրախանութներում։  Հակառակը, նրա ստեղծագործելու հնարավորություններն ավելին են, քան շատ ուրիշներինը, որոնց դեմ հարձակվում է, նրա թիկունքին պետությունն է, որի ֆինանսավորմամբ հրատարակվել է գիրքը։ Ջիվանիի ասած. «Իմ բանջարը քո հանճարին վնաս չէ»։ Ինչո՞ւ չի կարողանում ընդունել, որ «բանաստեղծության Դրախտում» բոլորի համար էլ տեղ կա, ինչպես Թումանյանն է ասում՝ «սարն ամենքինն է հավասար»։

Գուցե նրա համար ստեղծագործելը, գիրք հրատարակելը իմաստազրկվո՞ւմ է, երբ կորցնում է հովվի կոչումը, այսինքն՝ նա ստեղծագործում էր միայն հովիվ լինելու համա՞ր։ Մանավանդ, որ մրցակցության մեջ են հայտնվել կանայք, որոնք մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը մարդահաշիվ չէին, ընտրելու ու ընտրվելու իրավունք չունեին, նրանց դերը միայն հանճար ծնելն էր, կերակրելն էր ու նաեւ տղամարդկանց սեռական պահանջները բավարարելը։ Ու Մովսեսն ավելի է զայրանում եւ ձեռք է գցում բարոյական զենքերին, որ բարոյական օրենքներին ենթարկեցնելով՝ կնոջը հպատակեցնի ու զրկի ստեղծագործելու կամ մտավոր աշխատանքով զբաղվելու հնարավորությունից։ Եվ ինչ, Դալիի նկարած կնոջը բոզ է անվանում. «Իր անհասկանալի է, կնոջը, թե բոզին օնանիզմի պահին «պատկերած» խարդախը», իսկ հայ բանաստեղծություն գրող կանանց վիրավորական հատուկ տառասխալով «ախչկերք» է կոչում կամ գրում է. «ովքեր էգի բնազդով բացում են իրենց քամակները ու էպատաժ անում»։ Կինն անտեղյակ, չպատկերացնելով, որ որեւէ մեկին վնաս է պատճառում, տանը նստած հենց բանաստեղծություն է գրում, պառնասից բանաստեղծը գլորվում է։

Հովիվը, հոտի վրա իշխանությունը կորցնելով, կորցնում է նաեւ հոտի կանանց իր ստեղծագործությամբ իրեն ենթարկելու հնարավորությունը, որ պոեզիայով պիտի հմայեր նրան, ստանար նրան անկողին տանելու եւ նրա հետ արտաամուսնական սեքս անելու եւ այդ սեքսով կնոջը աստծո հետ հաղորդակցելու՝ միայն հանճարին տրված շնորհը։ Իսկ այժմ սեքսի թեման գրականություն է մտնում, այն, ինչը ենթատեքստում էր, դառնում է տեքստ, ու կրկին Մովսեսը հռետորաբար բորբոքվում է՝ բանաստեղծությունը «անենթատեքստ նկարագրության ալկոհոլներով կլցնենք» (մթության մեջ արված «ենթատեքստը» բացահայտվում է, ինչպես ասաց մի արվեստագետ՝ լույս է ընկնում սեքսի վրա, այն դառնում է տեսանելի, սեքսի վրա դրված արգելքը վերանում է, ու վերանում է արգելքը վերացնելու՝ բանաստեղծի մենաշնորհը։ Մանավանդ անտանելի է դառնում, երբ այդ սեքսը նկարագրում են կանայք, որոնք պետք է սեքսով հաճույք պատճառեին բանաստեղծին ու անհետանային «ենթատեքստում»։ Իսկ արդիական կինը հաճույք պատճառելու փոխարեն հաճույք է ստանում, այն էլ՝ այդ հաճույքը կարող է ստանալ առանց տղամարդու օգնության (ինչպես Դալիի նկարում)։ Հետեւաբար Մովսեսը դեմ է բանաստեղծության մեջ սեքսին. «Բանաստեղծությունը կյանքի մեջ սեր է ներարկում եւ ոչ թե նկարագրում կյանքում տեղի ունեցող սեքսը», այսինքն՝ բանաստեղծության մեջ սեր ներարկելով՝ կյանքում սեքս ստանալ, իսկ սեքսի նկարագրությունը թուլացնում է բանաստեղծության շնորհիվ սեքս ստանալու պրակտիկ խնդիրը, դարձնում այն ինքնանպատակ։

«Բանաստեղծության Դրախտին» տիրանալու պատերազմը արդի աշխարհում արդյունքներ չի տալիս, ու Մովսեսի միտքը ժամանակի անիվը հետ է պտտեցնում, պատերազմը վերածվում է վհուկների որսի. «Բանաստեղծությունը դառնում է հակա-Բանաստեղծություն, բանաստեղծը՝ հակա-Բանաստեղծ,- պատկերացրեք, եթե ավելի խորանանք եւ հասնենք այս հասկացությունների գնոստիկական արմատներին եւ դրանք հասկանանք այն նույն իմաստով, ինչով Նոր Կտակարանում «հակա-Քրիստոս» անունն է կիրառվում, ուրեմն բանաստեղծը դառնում է Նեռ»։

Մովսեսը մենակ չի մենաշնորհի կորստի ցավով ու մեջբերում է դեմոկրատիայից «տուժած», իր խոսքերով ասած, «տաղանդավոր ընկերոջ», մեկ այլ բանաստեղծի՝ Հենրիկ Էդոյանի խոսքերը. «դեմոկրատական մարդու իրավունքների եւ ազատության դիմակի տակ սատանայի իրավունքները եւ ազատությունը մեջտեղ հանած, ինչպես կասեր Հենրիկ Էդոյանը»։ Սատանայի ազատություն ստացածներին, նեռի հետեւորդներին, գիտենք, որ խարույկ էին բարձրացնում, իսկ հիմա խարույկի քուլաները չեն հասնում «նեռական» ու «սատանայական» գրողներին եւ, մնալով միայն բանաստեղծների ուղեղներում, ձուլում են նրանց ու դարձնում բանաստեղծության հավատաքննիչ սիամական երկվորյակներ։

Էլ ի՞նչ զենք օգտագործեն վհուկների դեմ. կրթվածությունը։ Մովսեսը տգետ է անվանում հայ «մոդեռնիստ», «պոստմոդեռնիստ», մի խոսքով, իր ճշմարտության ու ճաշակին չհետեւող արվեստագետներին։ Կրթվածությունն էլ մի անջրպետ է, որ ստեղծել էին վերնախավերը (ազնվականություն, կապիտալիզմ) իրենց եւ հպատակների մեջ։ Վերնախավը կրթվածներն էին, իսկ հպատակները,  շահագործվողներն ու ճնշվածները՝ տգետներ։ Մանավանդ նրանց տգիտությունը ակնհայտ էր դառնում, երբ ըմբոստանում էին կարգերի դեմ ու այլեւս չէին ուզում հպատակվել։ Վերնախավը համարում էր, թե նրանք չգիտեն ճշմարտությունը, թե ում է պատկանում իշխանությունը, իսկ եթե չգիտեն, ուրեմն տգետ են (պատահական չի, որ ժամանակին երեխային ռուսական դպրոց տվող ծնողն ասում էր՝ թող գնա ռուսական, որ տգետ չմնա, քանի որ իշխանության լեզուն ռուսերենն էր, եւ կիրթ կարող էիր լինել միայն ռուսախոս լինելով)։ Այժմ էլ Մովսեսը տգետ ասելով տիրապետություն է տարածում բարդույթավորելու միջոցով, որ «գրագետի» դաբրոն չստացածները չգրեն։

Դեմոկրատական եւ սոցիալական արդարության տարածումը հետզհետե վերացնում է անջրպետները տգետների ու կրթվածների միջեւ, կրթության իրավունքը բոլորի երեխաների համար է՝ եւ գյուղացիների, եւ մտավորականների, եւ ազնվականների, եւ բանվորների, մի խոսքով, բոլոր քաղաքացիների։

Ի տարբերություն միջնադարի, ուր առաջացան պետական եւ կրոնական իշխանությունից անկախ համալսարաններ, որ հնարավոր դարձրեց արեւմտյան գիտության զարգացումը (այս մասին՝ Ումբերտո Էկոյի «Անհանդուրժողականություն անհանդուրժողականությանը» էսսեում) մինչեւ Դարվին ու մարդու ծագման այլ՝ աստվածաշնչայինից տարբեր գիտական տեսություն, մինչեւ Մովսեսի համար ատելի Մարքս եւ Ֆրոյդ, մինչեւ հավասարության գաղափարը, որ վերացնելու էր տգետների ու գրագետների միջեւ անջրպետը, ամբողջատիրական պետություններում կրթությունն ու մասնավորապես բարձրագույնը պետության մենաշնորհ դարձավ, եւ պետության թողարկած գիտնականներն էին որոշում ուսյալներին կամ մասնագետներին եւ տգետներին կամ սիրողներին։

Պետությանը պատկանող կրթական հաստատությունները հիմնականում թողարկում են իրենց սիստեմին ծառայող մասնագետներ, որոնք կատարում են իշխանության պատվերները։ Օրինակ, նացիստական Գերմանիայի ֆիզիկոս-մասնագետները Էյնշտեյնի հայտնագործությունները անհեթեթություն էին համարում, իսկ սովետական գիտնականներն էլ երկար ժամանակ մերժում էին կիբեռնետիկան ու գենետիկան՝ որպես բուրժուական գիտություններ, իսկ հոգեվերլուծությունը այդպես էլ անընդունելի եւ արգելված մնաց մինչեւ սովետի փլուզումը, բայց Մովսեսը դեռեւս պիտակավորում է այն  սովետական ավանդույթով՝ «Ֆրոյդի հոգեախտաբանական ուսմունք»։

Հայաստանում դեռեւս ամուր մնացել են ամբողջատիրության հետքերը. ճիշտ է, կան մասնավոր ԲՈՒՀ-եր, բայց դրանք արագ չեն զարգանում եւ իրավունք չունեն գիտական աստիճաններ շնորհել, դա պետության մենաշնորհն է։

Ինչքան երկիրն ազատականանում է, այնքան «սիրողի» հնարավորություններն աճում են մրցակցել «մասնագետի» հետ, այնքան կրթական հաստատությունները անկախ դառնալու հնարավորություն են ունենում եւ սահմանում են իրենց պրոֆեսիոնալներին։

Ինչպե՞ս որոշել, թե Մովսեսը ինչ սիստեմի մասնագետ լեզվաբան է, որ հայտարարում է. «Մեր լեզուն եկեղեցում է ձեւավորվել, հարստացել ու բեղմնավորվել»։ Հայերենը եկեղեցի մտնելուց, տառերի գյուտից՝ 405 թվից առաջ տարբեր հաշվարկներով դեռեւս 2-3 հազար տարի գոյություն է ունեցել։ Այսինքն՝ հայերենը եղել է, որ դարձել է եկեղեցական։ Հետագայում էլ եկեղեցական հայերենը՝ գրաբարը, մնացել է քարացած մի լեզու, իսկ եկեղեցուց դուրս, աշխարհիկների բերանում, այն փոփոխվել է հազարամյակի ընթացքում, ճյուղավորվել 60 բարբառների, որոնցով հարստացել է, ի վերջո առաջացել են աշխարհաբար գրական լեզուները` արեւմտահայերեն ու արեւելահայերեն։

Լեզուն եկեղեցականացնելը նույնպես վերեւից պատվերի տպավորություն է թողնում։ Այսպես, իշխանությունը ունենում է իր լեզուն, որ իշխանության արտահայտության ձեւերից է կամ հենց իշխանություն է։ Նա պարտադրում է, որ բոլորն ընդունեն այդ լեզուն, նրա կառույցները, չավերեն, մաքուր պահեն, խոսելով եւ մտածելով այդ լեզվով՝ ենթարկեցվեն իրեն։

Պետություն ստեղծելու համար լեզու է անհրաժեշտ։ 19-րդ դարում, ազգային պետությունների ձեւավորման շրջանում, երբ հայերը նույնպես սկսեցին ձգտել անկախության, պետական, համախմբող լեզու ունենալու անհրաժեշտություն առաջացավ։ Գրաբարը, որպես եկեղեցու լեզու, խանգարում էր անկախ պետություն ստեղծելու ճանապարհին ազգի կոնսոլիդացմանը, քանի որ այն միայն հոգեւորականները գիտեին։ Անհրաժեշտ էր նոր գրական լեզու։ 19-րդ դարում գրապայքարում աշխարհաբարը հաղթեց գրաբարին ու դարձավ այդ նոր լեզուն։ Այդպես Տերյանը բարբառով գրող հեղինակների դեմ էր գրում ու հայ գրականության գալիք օրը կապում էր գրական լեզվի հետ։

Հենց ստեղծվում է ազգային պետությունը, ազգի հավերժությունը ապահովելու անունից իշխանությունները ազգի միասնության ու ազատության համար ստեղծված գրական լեզվով հպատակեցնում են քաղաքացիներին։

Այսօր արդեն գրական լեզվից հեռու մարդիկ, որոնք նախկինում խոսում էին ժարգոնով կամ բարբառով եւ այդ լեզվով արտահայտում իրենց իշխանությունը ենթամշակույթի (օրինակ՝ գողական) կամ տարածքի ներսում, կամ ռուսախոս էին՝ արտահայտելով սովետական կենտրոնական իշխանությունը (ժամանակին՝ ցարական), մտնելով Հայաստանի հանրապետության պետական իշխանության մեջ, սկսում են խոսել գրական (ինչպես ԱԺ-ի բազմաթիվ պատգամավորներ), իսկ ռուսախոսները սովորում են գրականը (ինչպես նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը)՝ դառնալու համար պետական իշխանություն։ Սովետական ժամանակներում լեզվի մաքրամոլությունը իրականում ըմբոստություն էր կենտրոնական իշխանության տիրապետման, ռուսերենի միջոցով իշխանություն հաստատելու դեմ։ Այժմ՝ հակառակը, մաքրամոլությունը ավելի շատ դարձել է իշխանության պաշտպանության արտահայտություն։ Այժմյան մաքրամոլ ազգային մտավորականները հայերենը չեն պաշտպանում այնտեղ, ուր այն չկա՝ օտար լեզուների գրաված տարածքում, այլ այնտեղ, որտեղ այն կա՝ բարբառներում, խոսակցականում, ժարգոնում, մի քանի գրողների ու դերասանների տեքստերում, այսինքն՝ այնտեղ, որտեղ տրոհվում է գրական լեզվի իշխանությունը։

Գրական մաքուր լեզվով են տրվում նախագահի հրամանները, կառավարության որոշումները, օրենքները, իսկ դրանք կկատարեն հասկացողները։ Պետության արտադրած լեզուն ընդօրինակում ու օգտագործում են նաեւ նրանից տուժածները (մի թարմ օրինակ. Երեւանի կենտրոնի բնակիչները, որոնց սեփականությունը խլեցին իշխանություն ունեցողները եւ իրար մեջ բաժանեցին, պետական լեզվով ձեւակերպվեցին «իրացման տարածքի բնակիչներ», այսինքն՝ խլված, բռնությամբ զավթված տարածքը ստացավ «իրացման» մեղմ բնորոշումը, եւ այդ բառակապակցությունը սկսեցին օգտագործել ե՛ւ այդ բնակիչները, ե՛ւ մամուլը։ Իսկ ուրիշի ունեցվածքը խլելու որոշումը կառավարությունը բնորոշեց «պետության կարիքների համար», այսպիսով, իշխանություն ունեցողներն ու պետությունը նույնացվեցին)։

Դեմոկրատական իրավիճակներում, երբ կենտրոնաձիգ իշխանությունը սկսում է տարանջատվել, բաժանվել, գրական լեզուն սկսում է իշխանությունը կորցնել, ու տպագիր մամուլ ու հեռուստատեսություն մուտք են գործում այլ լեզուներ՝ ժարգոն, խոսակցական, բարբառներ, որոնք ոչ օրինական էին(օրենսդրության մեջ շեշտված է, որ Հայաստանի պետական լեզուն գրական հայերենն է)։

Հայ մտավորականության զգալի մասը, որ պետական իշխանության հենարան է միշտ եղել, այժմ պայքարում է այլ՝ փողոցի լեզվի դեմ, քանի որ, երբ  այլ լեզուները մուտք են գործում հրապարակ, մտավորականը կորցնում է մասսաների վրա «մաքուր» լեզվով տիրապետությունը, ու նրա խոսքն այլեւս հեղինակություն, օրենք, ճշմարտություն չի։ Ահա թե ինչու մամուլով մտավորականները հաճախ են քննադատում «Կարգին հաղորդումը», քանի որ այն տարբեր խմբերի լեզուներն է բերում եթեր, այսինքն՝  ակամա քանդում է գրական լեզվի, իմա՝ մտավորականության իշխանությունը։ Եվ քանի որ Հայաստանի իշխանությունը թեեւ կառույցով դեմոկրատական է, բայց որոշ ֆեոդալական տարրեր ունի(օրինակ, Կոտայքի մարզի իրական իշխանությունը գործարար ու պատգամավոր Գագիկ Ծառուկյանին է պատկանում, որ իր դղյակի կողքին եկեղեցի է կառուցել, ու ոչ թե՝ ժողովրդին, ինչպես գրված է Սահմանադրության մեջ։ Իսկ տեղական մարմիններում (ընտրությունների անվան տակ) թաղապետ կամ քաղաքապետ դառնում են այն մարդիկ, ովքեր ունեն իրական իշխանության դաբրոն), հետեւաբար Մովսեսն ասում է, որ հայերենը ձեւավորվել է եկեղեցում, այսինքն՝ տուրք է տալիս իշխանության մեջ ֆեոդալական մտածողությանը։ Իսկ գրականության մեջ հայտնված այլ լեզուները նսեմացնում է («փողոցի լեզուն հաղորդակցության միջոց է, գրական լեզուն՝ վերապրումի», «այծամարդիկ վերածվեցին փողոցալեզվավոր օրգազմի մեջ ընկած այծերի», «գռեհկագրություն», «պոռնկագրություն»), քանի որ նրանք սպառնում են քանդել կենտրոնաձիգ իշխանությունը։ Այս տեսանկյունից Մովսեսը մասնագետ լեզվաբան է, քանի որ կատարում է իշխանության պատվերը։

Եթե դեմոկրատիան հիմնավորվի ու անդադար տարածվի, ապա լեզվական բազմազանությունը մի պրոցես է, որ հնարավոր չի լինի կանգնեցնել, ինչքան ապակենտրոն դառնա իշխանությունը, այնքան լեզուները կօրինականանան, ու հնարավոր կլինի, օրինակ, Գյումրիում Գյումրիի բարբառով հեռուստահաղորդումներ տալ, իսկ քաղաքապետը, որ էլ կախված չի լինի կենտրոնական իշխանությունից, կխոսի բարբառով։ Նման իրավիճակը հնարավորություն կտա սփյուռքահայերին արեւմտահայերենը «տեղափոխել» Հայաստան, մասնավորապես՝ Շիրակ և Ջավախք,, քանի որ այդ տարածքներում բարբառները արեւմտահայերեն են, եւ այդ միջավայրերում արեւմտահայերեն գրական լեզուն կարող է պատվաստվել։ Նույն կերպ եւ Ղարաբաղի նախագահը կխոսի Ղարաբաղի բարբառով, որ կարող է դառնալ Ղարաբաղի հանրապետության պետական լեզու։ Եվ այդ ժամանակ գրական լեզուն կունենա միայն հաղորդակցության ֆունկցիա։

Ազգայնական-քրիստոնեական գաղափարների դիրքերից, «սուրբ հոգու» անունից («Բանաստեղծությունը սուրբ հոգու պատմությունն է») գրելը հնարավոր կլիներ համարել աշխարհայացք, սակայն փաստերը (որոնք ինքը ատում է՝ «Պոեզիա Մեսսիայի հայտնվելով այլեւս փաստ գոյություն չունի») այլ օրինաչափություն են հուշում։ Սովետական տարիներին Մովսեսը Կոմկուսի անդամ էր, այսինքն՝ իշխող գաղափարախոսության կրողը։ Հնարավո՞ր է, որ նրա հայացքները ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են։ Սովետի փլուզումից հետո, երբ նախագահ դարձավ լիբերալի համարում ունեցող Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, Մովսեսը կրկին իշխանության կրող էր, մշակույթի նախարար էր,  այս անգամ էլ դարձել էր լիբերալ ու պրոպագանդում էր ժամանակակից արվեստը, մոդեռն ու պոստմոդեռն, որոնք հիմա հայհոյում է։ Այսպես, Մովսեսը ինքնահարցազրույցում գրում է. «ինչ իմանաս՝ ինչ նպատակներով հովանավորվող տարբեր ՆՓԱԿ-ների դահլիճներում զվռնող «ակտիվ» եւ «պասիվ» ակտուալիստների, կոնցեպտուալիստների եւ տասնյակ այլ «իստ»-ների…»։ Սակայն 11 տարի առաջ նա այլ կարծիք էր հայտնում այս նույն արվեստագետների մասին։ 95 թվին Մշակույթի նախարարությունը հրատարակեց «Հայաստանի ժամանակակից արվեստը 80-95» կատալոգը, որի մեջ արտատպված են Մովսեսի ասած բոլոր «իստերի», հենց այն ժամանակ եւ այժմ էլ ՆՓԱԿ-ի (կամ՝ ՆՓԱԿ-ների) ցուցահանդեսներին  մասնակցող արվեստագետների գործերը (Գրիգոր Խաչատրյան, Արման Գրիգորյան, Վահրամ Աղասյան, Կարինե Մացակյան, Դիանա Հակոբյան, Դավիթ Կարեյան, Արեւիկ Արեւշատյան, Սարգիս Համալբաշյան, Մհեր Ազատյան, Նարեկ Ավետիսյան, Ազատ, Վահան Ռումելյան եւ այլն)։ Կատալոգի առաջաբանում այդ «իստերի» մասին Մովսեսը, ՀՀՇ-ական նախարարի պաշտոնում, հակառակ կարծիքն էր հայտնում. «Մեր երկիրը չի կարող դեռեւս ամբողջովին ազատագրվել տասնյակ տարիներ տեւած տոտալ մշակույթի բռնի հետքերից` մեծ ու վիթխարի թռիչքի համար։ Այնուամենայնիվ, այդ թռիչքի գաղափարն ու ոգին ապրում է այն շարժման ու մթնոլորտի մեջ, որն առաջացրել, ստեղծել են նաեւ այն արվեստագետները, որոնք ներկայացված են այս գրքում»։ Նույն տարի Բոխումում կազմակերպեց հայ արվեստի ցուցահանդես, որտեղ կրկին հիմնականում ժամանակակից արվեստի գործեր էին եղել։ Բոխումի ցուցահանդեսը քննադատող հոդվածում («Շրջան», 1995 թվի 10-րդ համար) արվեստաբան Վիգեն Ղազարյանը գրում է, որ այնտեղ «լոք» է արված (այսինքն՝ չի ներկայացված) միջնադարի, ուշ միջնադարի, ռոմանտիզմի վրայով, եւ այն «միանգամից հայտնվում է մեր նորաթուխ նկարիչների, անշուշտ շնորհքով, «պոստմոդեռնիզմի» լաբիրինթոսում»։ Ցուցահանդեսը կազմակերպելն էլ Մովսեսը հանձնարարել էր մոդեռնիստ վերացապաշտ նկարիչներ Վիգեն Թադեւոսյանին ու իր կողմից նշանակված վարչության պետ Մկրտիչ Մաթեւոսյանին (ՆՓԱԿ-ում նրա գործերը նույնպես ցուցադրվում են)։ Այդ ինչպե՞ս է պատահում, որ Մովսեսի ընտրությունը միշտ համընկնում է իշխանության քաղաքականությանը։ Կոմունիստների ժամանակ` կոմունիստ, Լիբերալների ժամանակ` լիբերալ, ազգայնականների ժամանակ(հանրապետական, դաշնակցական)` ազգային։ Ուրեմն նրա հայացքները կախված են իշխանության գաղափարախոսությունից։

Հավերժության մասին խորհող բանաստեղծի համար դժվար է ապրել փոփոխվող իշխանությունների ժամանակաշրջանում, քանի որ հանճարեղություն ստանալու համար(այժմ նաեւ մրցանակի տեսքով կամ նախարարի պաշտոնի) նա ստիպված է ամեն իշխանության հետ դիրքորոշում փոխել, իսկ եթե Հայաստանում արմատավորվի դեմոկրատիան, ապա ոչ թե 10 տարին, այլ 4 տարին մեկ, ընտրություններից հետո, պիտի հասցնի փոխել կողմնորոշումը։

Ի դեպ, 31 էջանոց ինքնահարցազրույցը Հայաստանից անտեղյակ ընթերցողի վրա տպավորություն կթողնի, թե հայ գրականությունն ու արվեստը ողողված է սեքսով, պոպ-արտով, պոստմոդեռնիզմով, մոդեռնիզմով, ավանգարդով եւ այլնով։ Սակայն իրականում 400-ից ավել անդամներով Գրողների միության, ստեղծագործական եւ պետական մյուս հաստատությունների, Ակադեմիայի գրականության ինստիտուտի, համալսարանների բանասիրական ֆակուլտետների տիրապետության մեջ գտնվողների համեմատ՝ Մովսեսի համար անընդունելի արվեստագետներն ու գրողները իսկի տոկոս էլ չեն կազմում։ Նաեւ՝ Հայաստանում երբեք քրիստոնեությունն այնպես չի պրոպագանդվել, ինչպես այժմ, հեռուստատեսության մի ամբողջ ալիք եկեղեցուն է պատկանում, իսկ մյուս ալիքներով եկեղեցական ամեն տոն լուրերի մեջ է հատնվում, եւ զանգվածային լրատվամիջոցներով ոչ միայն չի քննադատվում քրիստոնեությունը, այլեւ ուղղակի անքննելի է։ Ես միայն մի դեպք եմ հիշում, որ հրապարակայնորեն ծաղրվել է քրիստոնեությունը, երբ 91թվի նախագահական ընտրություններից առաջ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց հեռուստացույցով՝ ես չեմ ընդունում բարոյախոսությունը, կար այդպիսի մի բարոյախոս, որին խաչեցին։ Մովսեսը դրանից հետո լուռ ընդունեց մշակույթի նախարարի պաշտոնը։

Սահմանադրությունը, որ կոչված պետք է լիներ հավասար ազատություն սահմանել կրոնների մեջ, 2005 թ. փոփոխություններով սահմանում է. «Հայաստանի Հանրապետությունը ճանաչում է Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու, բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման գործում»։

Եթե ինչ-որ ժամանակ կար, որ պետք էր բողոքել, ինչպես ինքն է հռետորաբար ասում՝ «մենք դեմ ենք Քրիստոսին», ապա Սովետի տարիներն էին։ Այն ժամանակ ասողներ կային, որ խղճի, դավանանքի ազատությունը ոտնահարվում է, որ երկիրը դեմ է Քրիստոսին, բազմաթիվ այլախոհներ, որոնց բանտեր ու աքսորներ էր տանում Մովսեսի Կոմկուսը։ Իսկ այժմ սովետական այլախոհներից Մովսեսն իր ոխն է հանում՝ փորձելով արժեզրկել նրանց վաստակը, քանի որ այդ արժեզրկումով, թվում է, թե կարժեզրկվի նաեւ աթեիստական իշխանության կուսակցության անդամ լինելը. «ՍՍՀՄ-ը գրողական հարթության մեջ ոչ թե սոլժենիցինները կործանեցին, այլ, ենթադրենք, Ա. Ռուբլյովը եւ Գր. Նարեկացին, որոնք այդ երկրի դեմ վառ պահեցին հոգին»։

Թեեւ Մովսեսը քրիստոնեության դիրքերից է խոսում, սակայն իր էության մեջ նրա տեքստը «դեմ է Քրիստոսին»։ Այսպես, եթե Քրիստոսը «ձուլում էր» առաքյալներ ձկնորսներից (այն ժամանակվա բանվորներից), հետեւորդներ՝ բոզերից, ստրուկներից, պլեբեյներից ու հիվանդներից, մի խոսքով, մարդկանց միջեւ խտրականությունը վերացնում էր, ապա Մովսեսը մերժում է այդպիսիներին, խտրականության սահմաններ վերականգնում, մարդկանց բաժանում է ազնվականների եւ պլեբեյների ու գիտությունն ու արվեստը ազնվականների մենաշնորհ դարձնում՝ «բանվորի որդիներից պրոֆեսորներ ձուլելու» փիս գործընթաց», «պլեբեյական թույլատրելիություն», «պլեբսի քիմք», «տականքը իր կենսափիլիսոփայությամբ բարձրացել է երես»։ Եթե Քրիստոսը մարդկանց բժշկելով վերացնում էր հիվանդների նկատմամբ խտրականությունը, նրանց ինտեգրում հասարակությանը, ապա Մովսեսը 20-րդ դարի երկրորդ կեսի մի շարք փիլիսոփաների մտքերի դեմ միտք հակադրելու անկարողությունից, նրանց նկատմամբ այլ «առավելություններ» է ստեղծում կամ վերականգնում, իր առողջությունը հակադրում է մյուսի հիվանդությանը, հետերոսեքսուալությունը՝ հոմոսեքսուալությանը, կյանքի ընտրությունը՝ մահվան ընտրությանը, հայ լինելը՝ հրեա լինելուն. «Այն (իր խոսքով՝ Եվրոպայում շրջող «մշակութային համայնավարության» ուրվականը, որի տակ մտցնում է պոստմոդեռնիզմ, ավանգարդ, հիպի, բիտնիկ եւ այլն) տեսությունավորում եւ փառաբանում են 60-70 ականներից նրա վրա քաշված ողջ մակաբույծն ու ճանճը, մտածողության մեջ առավելապես հուդաիստական-պրագմատիկ ծագում եւ նպատակներ ունեցող մետռերը՝ բատայները, դերիդաները, լեւինասները, դելյոզները, սլոտերդայկներն ու իրենց վախճանը հիմնականում միասեռականությամբ, սպիդով կամ լուսամուտից դուրս նետվելով գտած եւ հիմնականում մեծ մտածողներ Ֆրիդրիխ Նիցշեի կամ Մարտին Հայդեգերի փիլիսոփայության մարմնի ծալքերը քաշված մյուս ոջիլները»։ Ովքե՞ր են մյուս ոջիլները, ո՞վ է նրանցից սպիդից վախճանվել, եւ ինչպե՞ս են միասեռականությունից վախճանվում։ Հռետորությամբ տարվե՞լը, թե՞ անզուսպ  հոմոֆոբիան չի թողնում հեղինակին իմանալ, որ միասեռականությունը մահվան պատճառ չի կարող լինել, եթե կարող է, ապա՝ այնքան, ինչքան հետերոսեքսուալ, տղամարդ, կին, մոնղոլ կամ գերմանացի լինելը։ Գուցե թվարկված հեղինակների մասի՞ն է խոսքը, բայց նրանցից ոչ ոք սպիդից չի վախճանվել, իսկ նրանց սեռական կողմնորոշման մասին չգիտեմ։ Գուցե «մյուս ոջիլներ» ասելով՝ նկատի ունի Միշել Ֆուկոյի՞ն, որ միասեռական է եղել, մահացել է սպիդից ու ներշնչվել է Նիցշեից, իսկ ինչո՞ւ անունը չի տալիս, գուցե այն պատճառով որ տանը, կարծեմ, ունի ֆուկոյի գերմաներեն հատորնե՞րը ու, անունը տալով, կարծում է, թե հատորները կարժեզրկվե՞ն։ Իսկ ինչո՞ւ է երկակի ստանդարտով մի դեպքում ինքնահարցազրույցում անթույլատրելի համարում, որ սրճարանային զրույցի ժամանակ խոսքի մեջ Շեքսպիրին շիզոֆրենիկ ասեն, իսկ իր դեպքում իրեն թույլ է տալիս մտածված, գրավոր, 50-ականներից հետո ամենաազդեցիկ փիլիսոփաներից շատերին ոջիլ անվանել։ Իսկ գուցե արժե տրամաբանությո՞ւն գտնել Մովսեսի խոսքում ու շարունակե՞լ այն։ Ուրեմն այդ տրամաբանությամբ Հայդեգերը Հուսեռլի ու Նիցշեի վրայի ոջիլն է, Նիցշեն՝ Շոպենհաուերի ու Մաքս Շտիրների, Շտիրները՝ Հեգելի, Տերյանը՝ Վեռլենի, Չարենցը՝ Տերյանի, Մայակովսկու եւ էլի շատերի, զավակները՝ ծնողների, աշակերտը՝ ուսուցչի եւ այլն։

Եթե Քրիստոսն ասում է, որ երկնային հայրը «իր արեգակը ծագեցնում է չարերի եւ բարիների վրայ եւ անձրեւ է թափում արդարների եւ մեղաւորների վրայ» (որի արձագանքն է Թումանյանի խոսքը՝ «Ո՜նց է ժպտում իմ հոգին/ Չարին, բարուն,- ամենքին»), ապա Մովսեսը «արեգակներ» է սեփականաշնորհում իրեն՝ ու սեփականացրած «արեգակներից»՝ Նիցշեից ու Աստվածաշնչից ցիտելը ամեն մեկին անթույլատրելի է համարում ու վրդովվում. «Մեջբերումներ է անում («բանաստեղծության Դրախտը» գրաված ցեղը) Նիցշեից, անգամ Աստվածաշնչից»։

Ուրեմն, կրկին հաստատվում է, որ նրան ոչ թե Քրիստոսն է հուզում, այլ քրիստոնեությամբ իշխանություն հաստատելը, հպատակեցնելն ու ենթարկեցնելը, ինչպես եկեղեցին ու ազնվականությունն են արել միջնադարում։

Բայց նրա իշխանատենչությունը չի բավարարվում քրիստոնեության զենքով եւ արսենալը համալրում է քրիստոնեությունը հիմնահատակ ավերող Նիցշեով, որից մեջբերումների հեղեղով ուզում է խեղդել «դրախտը գրավածներին»։ Քանի որ Մովսեսը նեղսրտում է, երբ ուրիշները Նիցշեից մեջբերում են անում (Նիցշե թարգմանե՞լն է նրան ներշնչել, որ Նիցշեն իր սեփականությունն է, եւ նրանից  մեջբերում անելը՝ իր մենաշնորհը, թե՞ ուզում է արգելել իր զենքերից՝ Աստվածաշնչից եւ Նիցշեից օգտվելը, քանի որ հանկարծ այդ երկու զենքերից որեւէ մեկից արված մեջբերումը կարող է վնասազերծել մյուս զենքը), հետեւաբար նրա մեկ այլ հեղինակությունից մի մեջբերումով բավարարվեմ։ Այսպես. Հայդեգերը բացատրում է, որ Նիցշեի խոսքը՝ «Աստված մեռավ», նշանակում է, որ «քրիստոնեական Աստված» կորցրել է գոյության եւ մարդու կոչման վրա իր իշխանությունը. «Բացառված չէ, որ այդ Աստծուն դեռ երկար կհավատան եւ կհամարեն նրա աշխարհը «գոյություն ունեցող», «գործուն» եւ «որոշիչ»։ Դա նման է այն երեւույթին, երբ հազար տարի առաջ հանգած աստղի լույսը դեռ տեսանելի է, բայց պարզվում է, որ նրա ողջ լուսարձակումը մաքուր «տեսողական խաբկանք» է» («Եվրոպական նիհիլիզմ»)։

Այսուհանդերձ, Մովսեսի այն մտքին, որ հակասովետականությունը սովետականի շրջոնքն է եւ, ինչպես այդ առիթով ձեւակերպում է. «Որեւէ բանի դեմ լինելը դեռ այդ նույն բանը լինելու շրջոնքային քայլն է», լրիվ համաձայն եմ։ Երբ պայքարում ես որեւէ գաղափարի դեմ, որդեգրում ես նրա ստրատեգիան, ու միտքդ մի մտքի հակադրվելով՝ դառնում է միակողմանի, այսինքն` հակադիր մտքի մյուս կողմը, զրկվում է աշխարհի բազմազանությունը տեսնելու հնարավորությունից։ Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ սատանայի շրջոնքը հակասատանան է (պատահական չի, որ սատանիստները առաջանում են հակասատանաների՝ քրիստոնյաների երկրներում), Քրիստոսի շրջոնքն էլ՝ Հակաքրիստոսը։

Սակայն իշխանության ու բանաստեղծի գաղափարախոսության ընդհանրությունը, արդյո՞ք, քաղաքական խնդիր չի հետապնդում։ Գուցե մտավորականը մտածում է, թե ազգայնական դաշնակցականահանրապետական իշխանությունն ազատությունները սահմանափակող նախարարի կարի՞ք ունի։

Մովսեսը, քանի որ չի կարող խոստովանել, որ ազատությունը չի ընդունում, ազատության իր պատկերացումն է սահմանում. «Ես բանաստեղծի ազատությունը նույնպես իբրեւ մշակութա-գեղագիտական ելակետ եմ հասկանում, ինչից դուրս այն ինձ համար ախտաբանական է»։ Իսկ ուրիշների ազատությունը անվանում է՝ «տգիտության ազատություն», «խեղկատակային ազատություն», «անաստվածի ազատություն», «սեռական ազատություն», «խուժանի ազատություն», «վերջինիս պես լուտանքներ թափելու ազատություն», եւ ազատությունը նսեմացնում է՝ հեգնական «ազատության տեսականի» բառակապակցությամբ։

Այսուհանդերձ, կարծում եմ, մի ազատություն կա, որ կարող են ընդունելի համարել տարբեր հայացքներ ունեցողները, որը նրանց կոնսենսուսի՝ փոխհամաձայնության կբերի, ազատությունը որպես իրվաբանական հասկացություն`ազատության տեսակն ընտրելու ազատությունը։ Մնացած ազատությունները, նաեւ իր պատկերացրած մշակութային ելակետայինը, ազատության մեկնաբանություններ են, եւ յուրաքանչյուրը մյուսի ազատությունը կարող է կախվածություն մեկնաբանել (ասենք, Մովսեսը համարում է խուժանի ազատությունը խուժանությունից կախվածություն, մեկ ուրիշն էլ կհամարի քրիստոնյայի ազատությունը՝ կախվածություն Ավետարանից)։

Բայց բանավիճելն անիմաստ է, Մովսեսը ազատության հետ որեւէ խնդիր չունի, նա միշտ նույն ընտրությունն է կատարում՝«ազատությունը փնտրում է այնտեղ, որտեղ այն կա`» իշխանության հետ լինելու ազատությունը, իսկ ուրիշ տեղ ազատություն գտնելու իրավունքը խլել է հարկավոր, քանի որ եթե լինեն ազատություններ, իր ընտրությունը կդառնա անարդյունավետ (օրինակ, Սովետի ժամանակ գիրք տպելու համար անհրաժեշտ էր լինել Գրողների միության անդամ, ավելի շատ տպելու ու գրական մամուլում պաշտոն ունենալու համար՝ կոմունիստ, եթե կոմունիստ լինելու «ազատությունը» չէիր ընտրում, խմբագիր կամ բաժնի վարիչ չէիր դառնում, իսկ այժմ, ընտրության ազատության պարագայում, վերանում է Գրողների միության անդամ լինելու եւ կուսակցական լինելու անհրաժեշտությունը, ցանկացած մարդ կարող է գիրք տպել, ժուռնալ հիմնել ու ինքն իրեն գլխավոր խմբագրի պաշտոն տալ` առանց իշխանության հետ լինելու)։

……………………………………………………

Օգտագործված գրականություն`

“Дадаизм”, Москва, 2002
Игорь Голомшток “Тоталитарное искусство”, Москва, 1994.

Entry filed under: խոհ. Tags: , , .

«Վկա» լինելու վտանգները. Եհովայի վկաներն ասում են, որ անհանդուրժողականությունն ուժեղանում է Գիրք՝ կիսված ինքնությունների մասին

1 комментарий Add your own

  • 1. Կարէն Ա.ՍԻՄՈՆԵԱՆ  |  19.06.2010 в 22:24

    Ափսոս քո ժամանակին, Վահան… Դու homo sovieticus-ների վիթխարի ամբոխին ուզում ես հասկացնել որ իրենք ոչ թէ տեսակը փոխելով դարձել են տխրահռչակ ՆՈՐ ՄԱՐԴ, այլ իրենց անկարողութեամբ, իրենց կիսատ-պռատութեամբ։ Եւ իրենց «գիտունութեամբ» ընդամէնը այն ալքիմիկոսներն են, ովքեր ոչ թէ քիմիական գիտութիւնն էին ուսումնասիրում, այլ զբաղուած էին շառլատանութեամբ։ Ես շարունակ հանդիպում եմ այդպիսի գրականագէտ-արուեստաբան շառլատանների որոնք նոյնիսկ հաւակնութիւն ունեն տիտղոսների կամ արդէն ունեն, ստացել են այդ տիտղոսները սովետական արեւի տակ։ Դրանցից մարդու փսխելիքն է գալիս, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ժամանակին շաաա՜տ բանիմաց Սերգէյ Սարինեանից, որի մեթոդը նոյնն էր, ինչ խեղճ ու ճրագ Մովսէսինը, որ «հեղինակութիւն» դարձաւ մէկ շաբաթ ամէն երեկոյ հեռատեսիլի կամերայի դիմաց սուրճ խմելով… Յիշո՞ւմ ես… Եւ մարդը հաւատաց որ տելիկի դիմաց ամէն երեկոյ սուրճ խմելով կարող է «ճանաչուած» լինել, կարող է ընդհանրապէս գրող լինել (ո՞վ է լսել որ ստրկամիտ կոնֆորմիստն ու գրողը նոյնացած երեւոյթ լինեն), եւ նոյնիսկ՝ նախարար, երբ սեղան նստելիս՝ ուտել չգիտէ… Չկայ… ուտելու բարեկրթութիւնը նոյնիսկ չկայ… Աւելի ճիշտ ուտել կարողանում են իբրեւ նախագահ, նախարար, մաքսաւոր, մենթ եւ այլն… Իսկ դու մի հաշմուած սովետածինի տան գրադարակի գերմաներէն գրքերից ես խօսում… Ափսոս քո ժամանակին… Ափսոս այն արժէքներին որ շաղ ես տուել… Ի դէպ, չէ՞ս կարծում որ «իզմերից» խօսում եւ «իզմեր» են քննարկում՝ ընդհանրապէս արարելու փոխարէն կամ… արարել չկարողանալու հետեւանքով… Եւ ընդհանրապէս սեքսի շուրջ դարձող «անհանգստութիւնները» այն մարդկանց տագնապներն են որ իբրեւ շատ «բարոյական» ինչ որ տարիքից յետոյ ամօթխածօրէն փորձում են սեռային կեանքը անուանարկել, քանի որ նոյնիսկ իրենց ձեռքի ուժն են կորցրել… Ես երբէք չէի կարծում, թէ նորմալ մարդը կարող է բացառել մի բան, ինչը կեանքի ոչ միայն իմաստն է, այլ իրեն տրուած գերագոյն երջանկութիւնը… Տնաշէնները մինչեւ վերջին շունչը ԱՊՐԵԼՈՒ եւ ԱՊՐԵՑՆԵԼՈՒ փոխարէն նոյնիսկ օնանիզմի ուժ էլ չունեն… Էս ի՞նչ տեսակ ժողովուրդ է մեզ բաժին ընկել…

    Нравится

    Ответить

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Рубрики

դրոշմ

Art DIY բար gay homosexual Literature ԱՄՆ Ամերիկա Արթուր Իշխանյան Արմեն Շեկոյան Արտյոմ Խաչատրյան Բյուրակն Անդրեասյան Բուզանդի փողոց Եհովայի վկա Զանգիլան Թուրքիա Ինքնագիր գրական հանդես Լաչին Լևոն Ջավախյան Լևոն Տեր-Պետրոսյան Կարեն Ղարսլյան Համշեն Հայ առաքելական եկեղեցի Հայկական ժամանակ Հնդկաստան Նաիրի Հունանյան Շուշան Ավագյան Ոսկե ծիրան Ռաֆայել Իշխանյան Ռաֆիկ Ժամկոչյան Ռոբերտ Քոչարյան Ռուբեն Մանգասարյան Ռուսաստան Սահակաշվիլի Սերժ Սարգսյան Սիրիա Վահե Բերբերյան Վիոլետ Գրիգորյան Վրաստան Տիգրան Սարգսյան Րաֆֆի Հովհաննիսյան Քաշաթաղ անմազ արձակ արվեստ արտագաղթ բանակ բանաստեղծություն գրականություն գրաքննություն երեխաներ երիկամի քար ժամանակակից արվեստ իրավունք լեսբուհի խղճի ազատություն կին կրթություն կրիշնայական կրոն հոգևորական հոկտեմբերի 27 հոմոսեքսուալ ձախ մարտի մեկ միասեռական շիշ հավաքող սահմանադրություն սեփականության իրավունք ցմահ դատապարտված փախստական փոքրամասնություն քաղաքականություն քաք ֆաշիզմ ֆիլմ

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Присоединиться к ещё 5 555 подписчикам

արխիվ

twitter-ը ցույց կտա վերջին թարմացումները

Follow Վահան Իշխանյան Vahan Ishkhanyan on WordPress.com

%d такие блоггеры, как: